Orzeczenie proste

Orzeczeniem prostym jest forma osobowa czasownika, połączona bezpośrednio z podmiotem, np. Malarz maluje; Statek wpłynął do portu; Słońce świeci. Orzeczenie przejmuje tu od podmiotu cechy gramatyczne (liczbę i osobę). W czasie przeszłym i w trybie warunkowym orzeczenie ma końcówkę rodzajową, która również jest uzgodniona z podmiotem, np. Samochód przyspieszył; Sportowcy odpoczywają; Oni pomogli głodującym; Koleżanka dostała nagrodę.

Zobacz informacje o orzeczeniu złożonym.

Jeżeli mamy do czynienia z podmiotem z elementem liczebnikowym, to forma orzeczenia zależy od dwóch rzeczy: wskazywanej liczby i typu liczebnika.

• Gdy występuje połączenie z liczebnikiem jeden, jedna, jedno, to orzeczenie ma formę liczby pojedynczej, w czasie przeszłym i trybie warunkowym zróżnicowaną rodzajowo, np. Jeden chłopak przeżył; Jedna pani mówiła; Jedno dziecko zachorowało.
• Gdy w skład podmiotu wchodzą liczebniki główne od dwa do cztery, które tworzą związki zgody z wyrazami określanymi, to orzeczenie ma formę liczby mnogiej, np. Dwie (trzy, cztery) kobiety szły drogą. Podobnie jest, gdy pojawiają się liczebniki główne wielowyrazowe, zakończone na dwa, trzy, cztery, np. Dwieście siedemdziesiąt trzy kobiety narzekały na mężczyzn.
• Orzeczenie przybiera formę liczby pojedynczej, gdy w skład podmiotu wchodzą liczebniki tworzące związki rządu z wyrazami określanymi, np. liczebniki główne dwa, trzy, cztery przy rzeczownikach męskoosobowych: dwóch chłopaków, trzech sportowców, czterech górników, oraz niezłożone liczebniki główne od pięć do dwadzieścia jeden, liczebniki zbiorowe, ułamkowe i nieokreślone. W czasie przeszłym i trybie warunkowym orzeczenie ma także wykładnik rodzaju nijakiego, np. Czterech sportowców otrzymało wyróżnienia, Pięcioro podróżnych zgubiło swój bagaż, Wielu polityków opuściło obrady. Liczba mnoga w orzeczeniu może być dopuszczona jako oboczna tylko przy ułamkach złożonych m.in. z liczebników dwa, trzy, cztery, np. Dwie trzecie uczestników nosiły (albo: nosiło) czerwone koszulki.

Duże trudności sprawia forma orzeczenia przy podmiotach szeregowych. Ogólna zasada, jaką się wtedy przyjmuje, brzmi: orzeczenie przy podmiocie szeregowym ma formę liczby mnogiej. Jednak to nie zawsze wystarcza przy bardzo różnych strukturalnie podmiotach złożonych. Bardzo pomocne są wtedy poniższe wskazówki:

1. Orzeczenie ma formę liczby mnogiej, gdy składniki podmiotu są połączone spójnikami łącznymi (i, oraz), np. Janek i Marek poszli do sklepu; Umiejętność obserwacji oraz autentyczne zafascynowanie polityką skłoniły go do ubiegania się o mandat poselski. W sytuacji, w której wszystkie części podmiotu są rzeczownikami abstrakcyjnymi, mającymi ten sam rodzaj gramatyczny, dopuszczalne jest orzeczenie w liczbie pojedynczej, np. Biologia i medycyna interesowały go od dawna lub: Biologia i medycyna interesowała go od dawna.

2. Liczba pojedyncza orzeczenia może być użyta wtedy, gdy orzeczenie stoi przed podmiotem, np. Pisze do nas wujek i ciocia; Wraca już nauczyciel i asystent. Nie zaleca się jednak tego w wypadku podmiotów różnorodzajowych przy orzeczeniu w czasie przeszłym lub w trybie warunkowym, np. zamiast Zaprosiła nas na obiad ciocia i wujek należy napisać Zaprosili nas na obiad ciocia i wujek. Powodem jest to, że niezręcznie brzmi połączenie zaprosiła nas… wujek.

3. Orzeczenie w liczbie pojedynczej dopuszcza się także przy podmiotach połączonych spójnikami albo, lub, czy, ani…, ani. Należy pamiętać, że aktualne są ciągle ograniczenia podane wyżej, np. Długi spacer lub wysiłek fizyczny poprawi (lub: poprawią) ci nastrój; Ani wykładowca, ani najlepszy student nie wziął (lub: nie wzięli) pod uwagę innej możliwości. Ale: Ani Tomek, ani Kasia nie zrobili zadania domowego (nie: nie zrobił, nie: nie zrobiła).

4. Orzeczenie może mieć formę i liczby pojedynczej, i liczby mnogiej, gdy składniki podmiotu szeregowego połączone są spójnikiem z. Ważne tu są konsekwencje znaczeniowe, gdyż użycie liczby pojedynczej sugeruje, że składnik podmiotu stojący przed przyimkiem jest ważniejszy, natomiast użycie liczby mnogiej zrównuje hierarchicznie oba składniki, np. Prezydent Polski z małżonką udał się do Stanów Zjednoczonych; Adam z Ewą żyli w raju.

5. Kiedy składniki podmiotu są rozbite, dopuszczalna jest tylko liczba pojedyncza orzeczenia, np. Tomek, podobnie jak Kasia, udał się na spacer.

6. Orzeczenie uzgadnia formę z samym podmiotem, jeżeli ten jest uzupełniony przez dopowiedzenie, np. Konstytucja, najwyższy akt prawny, nie rozstrzygnęła tego problemu (nie: nie rozstrzygnął). Jest to zgoda gramatyczna. Szyk zdania przesądza o układzie hierarchicznym składników podmiotu – na pierwszym miejscu stoi podmiot właściwy. Problemy mogą wystąpić, gdy w dopowiedzeniu pojawią się wyrazy będące określeniami płci wykonawcy czynności. Orzeczenie ma wtedy rodzaj zgodny ze wskazaną płcią, np. Głowa państwa polskiego, prezydent Komorowski, wygłosił przemówienie (nie: wygłosiła). Jest to zgoda realnoznaczeniowa.

7. Orzeczenie ma formę męskoosobową, gdy jeden ze składników podmiotu jest rzeczownikiem męskoosobowym, np. Młoda aktorka i jej partner zebrali zasłużone brawa.

8. Jeżeli chcemy zasygnalizować niejednorodność składu podmiotu, mimo braku rzeczownika męskoosobowego, to także powinniśmy użyć orzeczenia męskoosobowego, np. Dziewczynka i niesforny źrebak biegali wokół domu (najczęściej jest to podmiot z nazwą osoby płci żeńskiej i zwierzęcia).

9. Orzeczenie występuje w liczbie mnogiej, gdy na podmiot szeregowy składają się różne zaimki osobowe, przy czym:

• jeżeli częściami składowymi podmiotu są zaimki ja lub my, to orzeczenie ma formę pierwszej osoby, np. My i oni rozegraliśmy mecz; Ani ja, ani ty nie zrobiliśmy tego;
• jeżeli zamiast zaimków ja, my są zaimki ty, wy, to orzeczenie ma formę drugiej osoby, np. Wy i oni rozegraliście mecz; Ani ty, ani on nie zrobiliście tego;
• tylko wtedy, gdy podmiot złożony tworzą zaimki on, ona, ono, oni, one, to orzeczenie ma formę trzeciej osoby, np. I on, i one chcieli wygrać; Ani ona, ani on nie mieli szans.

10. Orzeczenie ma formę liczby pojedynczej i rodzaj nijaki w zdaniach, które są bezpodmiotowe lub podmiot występuje w dopełniaczu, np. Nie starczyło nam sił; Chciało im się płakać ze szczęścia; Zapasów ubywało bardzo szybko.

Autor: Tomasz Powyszyński

(Opracowane na podstawie: Wielki słownik poprawnej polszczyzny, pod red. A. Markowskiego, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2006. Stamtąd pochodzi także część przykładów).

*****************

W Bazie informacji znajdziesz omówienie absolutnie podstawowych kwestii dotyczących poprawnego używania języka polskiego. Baza może być przydatna na co dzień przy tworzeniu tekstów (zwłaszcza pisanych). Pozostanie ona na blogu na stałe. Dzięki temu, przy części tematów będziemy mogli odwoływać się do tych wpisów.