Nietypowa(?) odmiana wyrazu czyściec

Zbitki trudne do wypowiedzenia mają to do siebie, że w wyrazach częściej używanych może dochodzić do ich upraszczania.

Czyściec na miniaturze ze Złotej legendy w zbiorach Biblioteki Uniwersytetu w Heidelbergu, rok 1419 / Wikimedia Commons, domena publiczna

Napisała do nas p. Katarzyna:

Dzień dobry, mam pytanie odnośnie prawidłowej formy odmieniania słowa „czyściec”

Wiem, że obecnie poprawną formą odmiany jest „czyśćca”, „w czyśćcu” ale nie rozumiem skąd się tam wzięła litera „ć”?

Dawną formą odmiany było „czyśca”, „w czyścu”, nie wiem dlaczego w dzisiejszej, prawidłowej odmianie występuje „ć” skoro w samym słowie „czyściec” go nie ma?

Czy jest może jakaś reguła mówiąca że c przechodzi w „ćc” przy odmianie?

Dzień dobry.

Myślę, że zaszło pewne nieporozumienie 🙂 Ta odmiana wynika właśnie z tego, że w mianowniku jest ć, tylko że w formie z zapisem ci (ze względu na sąsiadujące głoski), oraz c. Naturalnie przy odmianie te litery schodzą się ze sobą, bo wypada samogłoska (e):

czyściec
czyśćca

W polszczyźnie jest zaledwie klika wyrazów mających dokładnie ten typ odmiany (oznaczony w Słowniku gramatycznym języka polskiego jako B2ceic). Ze znanych są to jeszcze właściwie tylko:

kościec
kośćca

sztuciec
sztućca

Przy czym sztuciec w praktyce występuje często wyłącznie w liczbie mnogiej (sztućce), stąd pewnie niełatwo skojarzyć, że jest to taki sam typ odmiany.

Można zadać pytanie, dlaczego jest tak mało wyrazów mających taką odmianę. Odpowiedź jest dość prosta i pośrednio zawiera się już w Pani pytaniu: ze względu na zbitkę spółgłosek ćc formy występujące w przypadkach zależnych są trudne do wypowiedzenia. Zbitki trudne do wypowiedzenia mają zaś to do siebie, że w wyrazach częściej używanych może dochodzić do ich upraszczania. Być może dlatego zbudowany właściwie identycznie w mianowniku wyraz ojciec odmieniamy jako ojca, a nie – bardziej regularnie – jako ojćca (choć warto zwrócić uwagę, że w przypadku tego wyrazu procesy historyczne są jeszcze bardziej skomplikowane – archaiczna forma ociec odmieniała się faktycznie regularnie oćca). I pewnie dlatego wyraz ojciec jest jedynym, który ma dokładnie taką (nieregularną) odmianę. Proszę bowiem zauważyć, że to właśnie w odmianie tego wyrazu gubimy jedno c (to zmiękczone).

Wspomniałem, że jest tylko kilka wyrazów mających dokładnie ten typ odmiany co czyściec, ale na koniec chcę zwrócić uwagę, że jednocześnie istnieje sporo innych wyrazów zawierających spółgłoski zmiękczone, które odmieniają się analogicznie, np.:

goniec
gońca

Amerykaniec
Amerykańca

oblubieniec
oblubieńca

kosiec
kośca

chudziec
chuca

– Paweł Pomianek


Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Jesteśmy pasjonatami polszczyzny i pracy ze słowem pisanym. Założyliśmy tę stronę, by dzielić się swoją wiedzą na temat naszego języka i rozwiązywać językowe dylematy naszych czytelników. Postawiliśmy sobie za cel także rzetelne przygotowywanie tekstów do druku i pomoc autorom podczas wszystkich kolejnych etapów procesu wydawniczego, dlatego oferujemy profesjonalną redakcję, korektę oraz skład i łamanie tekstu. Autorami tekstów na stronie są: Paweł Pomianek, gospodarz serwisu, właściciel firmy Językowe Dylematy, doświadczony redaktor tekstów oraz doradca językowy, a także zaproszeni goście.

Zadaj pytanie językowe!

Jeśli masz językowy dylemat, kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Najnowsze komentarze

  1. Czy nazwy takie jak Windows, Linux i FreeBSD się odmieniają przypadki? Czy poprawnie jest «Aplikacja dla Windows», «Aplikacja dla Linux»…

  2. Nie, w tym przypadku nie jest to konieczne. Wiele zależy od tego, czy używamy dla myśli jakiegoś specjalnego oznaczenia, czy…

  3. Czy myśli bohaterów też wprowadzamy koniecznie nowym akapitem jak wypowiedzi? Pozdrawiam

  4. Odpowiedź można z łatwością znaleźć w poradni językowej PWN: tutaj. „Akademia pana Kleksa”.

  5. "Akademia Pana Kleksa" czy "Akademia pana Kleksa" - który tytuł jest poprawny?

  6. Nie ma Pani racji. W tym przypadku bez spacji. W przypadku relacji spacji nie wstawiamy. Proszę zerknąć choćby do poradni…

  7. Tak, powinno się postawić spacje przed półpauzą i po niej.

Archiwa

kwiecień 2023
N P W Ś C P S
 1
2345678
9101112131415
16171819202122
23242526272829
30  

Nasze nagrania