Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (37)

Na koniec miesiąca zwyczajowo ciekawostki. We wrześniu już po raz drugi przygotował je nasz stały współpracownik Tomasz Marek.

Szanowny Pan/Szanowna Pani to zwroty bezpośrednie o wysokim stopniu nacechowania dystansem i szacunkiem, ale tylko wtedy, gdy funkcjonują jako formuły bezpośredniego zwrotu do adresata. / Zdjęcie: Photoxpress.com

1.
Czy wiesz, że…

przysłówki opodal i nieopodal znaczą obecnie to samo (są synonimami), czyli „w pobliżu, niedaleko od”? A jeszcze niedawno (Krasicki, Kraszewski, Sienkiewicz) słowo opodal było antonimem nieopodal, bo znaczyło „daleko”. Na dodatek przysłówek nieopodal kiedyś pisano rozdzielnie (*nie opodal), co RJP zmieniła po 1996 roku, a jeszcze w 2001 roku SJP PWN dopuszczał obie pisownie: łączną i rozdzielną.
http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/opodal-i-nieopodal;1296.html

2.
Czy wiesz, że…

Szanowny Pan/Szanowna Pani to zwroty bezpośrednie o wysokim stopniu nacechowania dystansem i szacunkiem, ale tylko wtedy, gdy funkcjonują jako formuły bezpośredniego zwrotu do adresata? Użyte wobec osoby trzeciej, np.: „Jak to sformułował szanowny pan recenzent…”, „Jak to przed chwilą powiedział szanowny pan poseł Iksiński…” zmieniają się – często niezamierzenie – w ironię.
sjikp.us.edu.pl/pliki/ksiazki/aldona_skudrzyk.pdf

3.
Warto wiedzieć, że…

choć wyrażenia „w oparciu o…” i „opierając się na…” mają swoich licznych przeciwników wśród językoznawców [4], to zdaniem prof. Bańko oba są dopuszczalne. Szczególnie pierwsze z nich wymaga jednak podmiotu abstrakcyjnego (…o idee, …o zasady itp.). Według prof. Bańko słownik nie jest abstrakcją, więc *w oparciu o słownik pisać nie powinniśmy. Oczywiście zawsze można oprzeć się o szafę lub opierać się na lasce, ale to inne, fizyczne oparcia, o których tu nie mówimy.
[1] http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/oparty-na;11849.html
[2] http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/w-oparciu-o;8458.html
[3] http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/w-oparciu;2551.html
[4] http://portalwiedzy.onet.pl/140965,,,,opierac_sie_oprzec_sie_o_kogos_cos_lub_na_czyms,haslo.html

4.
Jak wiadomo…

nie z rzeczownikami piszemy łącznie: nieprzyjaciel, niemowa, niesmak. Sposób to rzeczownik, więc może trzeba pisać *niesposób?
Skądinąd nie sposób to jedna jednostka znaczeniowa, oznaczająca niemożliwość lub trudność. Da się ona łatwo zastąpić czasem przez niemożliwe, czasem przez trudno. A jednak nie sposób pisać *niesposób – piszemy tak jak: nie sztuka, nie wstyd, nie żal. Jest to orzecznik, nawet gdy nie ma przy nim słowa jest. Nie sposób, jak nie można.
http://sjp.pwn.pl/ciekawostki/haslo/NIE-SPOSOB;5391571.html

Opublikowano Ciekawostki językowe | Otagowano , | Skomentuj

To i by – kiedy razem, kiedy osobno

Wg SJP PWN cząstki –bym, –byś, –by, –byśmy, –byście pisze się łącznie z następującymi kategoriami wyrazów:
43.1. Z osobowymi formami czasowników
43.2. Z osobowymi formami czasowników użytymi w funkcji bezosobowej
43.3. Z partykułami
43.4. Z większością spójników
43.5. W wyrazach porównawczych

Pisownia wyrażenia to z by może być łączna (toby, tobym, tobyś, tobyśmy, tobyście) lub rozdzielna (to by, to bym, to byś, to byśmy, to byście). Zależy to od funkcji, jaką spełnia wyraz to.

Czym zatem może być wyraz to?

Wg [http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/b-toby-b-czy-to-by;5945.html] wyraz to występuje jako:

  • zaimek: To bym zabrał, a tamto zostawił.
  • partykuła: Z tą brodą to bym pana nie poznała.
  • spójnik: Gdybym tylko mógł, tobym tam pojechał.
  • czasownik: (?)

Z lektury porad udzielanych przez utytułowanych językoznawców odnoszę wrażenie, że wielu z nich [http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/b-toby-b-czy-to-by;5945.html] ma problemy z klasyfikacją to jako części mowy. A to rozróżnienie decyduje o pisowni z cząstką ‑by!

Zaimki nie należą do części mowy, z którymi by pisałoby się łącznie, więc z to jako zaimkiem rzeczownym bądź wskazującym by piszemy zawsze rozdzielnie (np. To byś musiał załatwić przed wyjazdem). W innych użyciach wyraz to może mieścić się w regułach 43.3, 43.4 i 43.5 SJP PWN. Sprawdźmy!

W 43.5 jest mowa o wyrazach porównawczych, ale wyjaśnienie podaje tylko 3 takie wyrazy: jakby, jakoby i niby, więc rozpatrywanego problemu to nie dotyczy. Skupmy się na pozostałych możliwościach: partykule (43.3) i spójniku (43.4).

W 43.3 mówi się ogólnie „z partykułami”, jednak w wykazie szczegółowym brak konkretnej partykuły to. Prof. Bańko [http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/tobym;14467.html] wysnuwa stąd dwa wnioski:

  • że chyba autorom słownika nie o to chodziło, by wykluczyć tę partykułę z reguły ogólnej
  • ale ponieważ ją wykluczono, więc możemy (?) wyrażenie to by, jeśli to jest w nim partykułą, pisać rozdzielnie.

Drugim uzasadnia pisownię rozdzielną w zdaniu Ja to bym tam pojechał, gdybym tylko mógł w przeciwieństwie do łącznej w zdaniu Gdybym tylko mógł, tobym tam pojechał. Rozumie ktoś różnicę? Ja nie.

W 43.4 jest mowa o „większości spójników”. W wykazie szczegółowym znajdziemy wprawdzie to, ale z wyjaśnieniem, że chodzi o znaczenie „=więc”. Uzasadnia to jakoby różnicę w pisowni to by i toby w przykładach ilustrujących powyższą poradę prof. Bańko. Sprawdzam, czy rozumiem: Ja więc bym tam pojechał, gdybym tylko mógł jest chyba bez sensu. Czy Gdybym tylko mógł, więcbym tam pojechał ma sens? Wg mnie – nie. Nadal nic nie rozumiem.

Prof. Bańko sam podaje, że „Zgodnie z regułą by piszemy łącznie ze spójnikami, ale bezwyjątkowe stosowanie się do tej reguły prowadzi na manowce”. To jak żyć, Panie Profesorze? tj. – chciałem zapytać – jak pisać poprawnie?

Inne, podane przez „Poradnię” przykłady pisowni łącznej, są równie mało zrozumiałe:

Gdybym to zrobił, tobym był szczęśliwy.
Gdybym tylko mógł, tobym tam pojechał.
Gdybym wiedział, tobym przyszedł.
…gdybym miał użyć go w oficjalnym tekście, tobym go zamienił…
Gdyby była, toby ją z pewnością zarejestrował.
Gdyby kózka nie skakała, toby nóżki nie złamała.
Gdyby Pani rozmawiała z Albertem Einsteinem, toby Pani nie zbeształ.
…jakby pleksi była wygrawerowana na CNC, toby jeszcze ładniej to wyglądało.

zwłaszcza w zestawieniu z przykładami pisowni rozdzielnej:

Z tą brodą to bym pana nie poznała.
Ja to bym tam pojechał, gdybym tylko mógł.

Jedyna prawidłowość, którą mój umysł dostrzegł w powyższych przykładach, jest taka, że pisowni łącznej towarzyszy porównanie jakby(m/ś/ście/śmy)/gdyby(m/ś/ście/śmy) w zdaniu PRZED wyrażeniem przypuszczającym z toby. Jeśli tak nie jest, wyrażenie przypuszczające to by (i to byś, to bym, to byśmy) piszemy rozdzielnie.

W celach mnemotechnicznych proponuję nazwać to regułą jakby/gdyby>toby.

Orzeczenia szczegółowe różnych innych poradni językowych, pomimo zdarzających się błędów w klasyfikacji wyrazu to jako części mowy, potwierdzają tę regułę.

Tomasz Marek

Opublikowano Językowe dylematy | Otagowano , | 12 komentarzy

Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (36) – olimpijskie

Sierpień upłynął pod znakiem Rio i igrzysk olimpijskich. To właśnie z tym wydarzeniem związane są nasze podsumowujące miesiąc ciekawostki językowe.

by-norro-798px-Heads_of_badminton_raquets

Rakietki do BADMINTONA, nie babingtona :-)

1.
Czy wiesz, że…

poprawna nazwa jednej ze znanych dyscyplin sportowych rozgrywanych na olimpiadzie to badminton, a nie babington. Nowy słownik poprawnej polszczyzny PWN z polotem przedstawia jeszcze dwie inne niepoprawne wersje: bagminton i badminington. Autorzy NSPP zwracają też uwagę, że gramy w badmintona, nie w badminton.

2.
Czy wiesz, że…

wyraz repasaż oraz ulubiona szczególnie przez komentatora zapasów Bogusława Soleckiego forma repesaż są poprawne i mogą być stosowane wymiennie. (Więcej tutaj)

3.
Czy wiesz, że…

istnieje bardzo ciekawa zależność pomiędzy polskimi i angielskimi nazwami dyscyplin gimnastycznych? Polska gimnastyka artystyczna to po angielsku rhythmic gymnastics, podczas gdy angielska artistic gymnastics to nasza gimnastyka sportowa. Zwracamy na to uwagę nie tylko tłumaczom, ale przede wszystkim redaktorom książek pracującym na tłumaczeniach z angielszczyzny. Która zaś gimnastyka jest w rzeczywistości bardziej artystyczna – pozostawiamy indywidualnej ocenie naszych Czytelników.

4.
Czy wiesz, że…

wyraz olimpiada ma dwa przeciwstawne sobie znaczenia? Potocznie olimpiadą nazywamy po prostu igrzyska olimpijskie odbywające się raz na cztery lata. Specjaliści zżymają się jednak, że olimpiada to – przeciwnie – właśnie okres czterech lat pomiędzy jednymi a drugimi igrzyskami. Dobrze jest więc zawsze dbać o to, by kontekst jasno wskazywał, które ze znaczeń mamy akurat na myśli.

Bonus
Zawodników grających w hokeja na trawie nazywa się zwyczajowo laskarzami (zob. np. tutaj). Wydaje się jednak, że ze względu na obecną dwuznaczność tego określenia, słyszy się je coraz rzadziej. A Wam jak się ono podoba?

Opublikowano Ciekawostki językowe | Otagowano , , | 8 komentarzy

Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (35)

Na koniec miesiąca tradycyjnie nasze ciekawostki. W tym miesiącu przygotował je nasz stały już współpracownik Tomasz Marek.

Czasownik wybuchnąć może w czasie przeszłym przybrać dwie formy: 1. wybuchnął/wybuchnęła – jeśli mamy na myśli stan osoby (wybuchnął śmiechem), 2. wybuchł/wybuchła – jeśli opisujemy wybuch rzeczy. / © by Magdalena Miernik

1.
Czy wiesz, że…
czasownik wybuchnąć może w czasie przeszłym przybrać dwie formy:
wybuchnął/wybuchnęła – jeśli mamy na myśli stan osoby (wybuchnął śmiechem),
wybuchł/wybuchła – jeśli opisujemy wybuch rzeczy (bomba wybuchła o 14:30)?
http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/wybuchnac;15713.html

2.
Czy wiesz, że…
rzeczownik marsz ma różne znaczenia? Może mianowicie wyrażać: (1) rodzaj chodu, (2) przemieszczanie się wojsk, (3) wędrującą manifestację uliczną, (4) typ niziny o specyficznej glebie lub (5) utwór muzyczny. Marsz odmienia się tak samo z następującymi wyjątkami: w znaczeniu (4) dopełniacz lm. dopuszcza dwie wersje: standardową marszów i specyficzną marszy, a w znaczeniu (5) istnieją dwie wersje biernika lp.: standardowa marsz i specyficzna marsza.
Można więc zagrać Marsz Radetzkiego i Marsza Radetzkiego – obie wersje są poprawne. Można też skupić się na badaniu marszy emskich lub – równie poprawnie – na badaniu emskich marszów.
https://pl.wiktionary.org/wiki/marsz

3.
Czy wiesz, że…
roślina może wypuścić zarówno mnogie odrośle, jak i liczne odrośla? Obie te wersje są poprawne, bo mianownik lp. może przybrać zarówno postać (żeńską) odrośl, jak i (nijaką) odrośle. Pierwsza wersja jest znana z Biblii, gdzie oznacza gałąź dynastyczną, choć jest znana szerzej z botaniki. Druga oznacza różne wypustki – roślinne, organizacyjne i ideowe.
Bliskie słowo narośl ma tylko tę jedną, żeńską formę, choć wielu polskich pisarzy (Żukrowski, Czapski) i autorów podręczników stosowało jego nijaką wersję.
http://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/b-narosl-b-narosle;7623.html

4.
Czy wiesz, że…
tak – zdawałoby się – popularne słowo członek ma różny rodzaj (męskorzeczowy lub męskoosobowy), a co za tym idzie różną odmianę, w zależności od tego, czy oznacza część ciała, czy działacza w organizacji? Nie powinno nas zatem dziwić takie zdanie: Profesor anatomii jedną ręką wskazał na członek zanurzony w formalinie, a drugą członka audytorium.

5.
Czy wiesz, że…
czasownik dreptać ma aż trzy formy koniugacyjne w czasie teraźniejszym i w trybie rozkazującym oraz w formach imiesłowowych, a dwie w innych czasach i trybach? Na przykład 1 os. lp. czas teraźniejszy: ja drepczę/drepcę/dreptam.
http://www.wsjp.pl/index.php?id_hasla=34973&id_znaczenia=3895810&l=2

Opublikowano Ciekawostki językowe | Otagowano | 3 komentarzy

Zwroty adresatywne w powieści archaizowanej… – dokończenie

ornament CZ2

(Przeczytaj pierwszą część opracowania)

Linki do źródeł znajdują się na końcu pierwszej części opracowania

Część III
Orzeczenie w zwrotach adresatywnych

W stosunkach z grupy 1a stosowano następujące formy orzeczenia (od najbardziej poufałej do najpokorniejszej):

  1. Jak sobie życzysz, Miłościwy Panie. (2 os. l. poj.)
  2. Jak sobie życzycie, Miłościwy Panie. (2 os. l. mn.)
  3. Jak Miłościwy Pan raczy sobie życzyć. (3 os. l. poj.)
  4. Jak Miłościwy Pan raczą sobie życzyć. (3 os. l. mn.)

Zwroty 1, 2 i 3 są możliwe w wersji z Waszą Miłością.

Ze źródeł pisanych wiadomo, że od XVI w. dla grupy 1b stosowano orzeczenie w 2 os. l. mn. W trybie familiarnym i poufałym zwyczajnie (Co mówicie, matko?), w trybie normalnym z dodatkiem panie (Co mówicie, panie wójcie?).

W grupie 2a standardowo stosowano orzeczenie w 2 os. l. poj. (Co też WMość mówisz!), ale nierzadko w 2 os. l. mn. (Co też WMość powiedacie!).

Część IV
Wielka litera w zwrotach adresatywnych i honoratywnych w czasach I Rzeczypospolitej

Pierwsze na świecie małe litery

Pierwsze na świecie małe litery – minuskuła karolińska – z inicjałem przedstawiającym Karola Wielkiego

Wszystkie zwroty adresatywne w grupach 1a, 2a i częściowo 4 do końca I Rzeczypospolitej  – podobnie jak dziś, z tym że wtedy również w cytowaniach – pisano wielką literą  [3], [5], [6], [7].

Co do grup 1b i 2b oraz 3 danych brak. Lud był niepiśmienny i nieuprzejmy. Z literatury (np. [12]), której autorami byli ludzie wyższego stanu, wynika, że nie bardzo przejmowali się oni konwenansami. Symptomatyczne jest, że Wójt u Reja „mówi małymi literami”, inaczej niż pan. Przypominam, że aż do połowy XVIII w. przedimek Pan, Panie (pisany wtedy wielką literą, ale dane dotyczą grupy 2a) towarzyszy nazwisku, tytułowi, funkcji. Pewien dysonans znajdujemy w [12]: tam, w ustach Wójta, pan jest substytutem imienia postaci dramatu. Zresztą [12] zawiera i inne dziwności: bóg jest pisany małą literą, zaś Wójt (też postać, jak pan) – zawsze dużą. Nietypowa tu jest też pisownia „ksiądz”: kxięże.

W grupie 4 z wielką literą w słowie xiądz/ksiądz, ojciec było różnie. Jeżeli stosowano skrót X. przed nazwiskiem (X. Kołłątaj), regułą była duża litera.

Co do przedrostka/imienia substytywnego pan/Pan przez całe wieki dominacji kościelnej były trudności z rozróżnieniem, który Pan/pan odnosi się do Boga, a który Pan/pan do osoby ludzkiej – wyższej, a potem równej rangą. Jeszcze w XVI w. istnieć musiało w tej materii spore zamieszanie, ponieważ Rej [12] pisze pan (ale i bóg) małą literą (choć Wójt, przypominam, dużą!), [3] i [7] dużymi w odniesieniu do ludzi i do Boga, a ks. Wujek [13] imię Boga oddaje wersalikami: PAN (c), zaś o ziemskich władcach pisze małą literą: pan, wbrew reszcie piśmiennictwa epoki, która do końca baroku (co najmniej) stosuje i tu, i tam wielką literę. Być może właśnie ks. Wujek rozpropagował „małe” pan. Efekty wpływu ortografii Biblii Wujka na piśmiennictwo łatwo prześledzić, porównując [3] i [4] – oba wydania Dworzanina Polskiego dzieli 250 lat, co zaowocowało pisownią „ludzkich panów” małą literą, bez naruszenia innych archaizmów. Tak działają korektorzy, gdy autor umrze. Mości Panowie Autorzy – strzeżcie się! Nie umierajcie.

Część V
Wielka litera w zwrotach adresatywnych w czasach współczesnych

W ortografii współczesnej nie sposób znaleźć jasnego nakazu lub zakazu w kwestii litery w zwrocie adresatywnym i tytułach honoratywnych. Sprawy te w zasadzie pozostawia się:

  • etykiecie i savoir vivre’owi,
  • indywidualnym odczuciom autorów wypowiedzi wobec jej podmiotów,
  • inwencji poetyckiej autora (środek wyrazu).

O wielkiej literze traktują rozdziały 17., 18. i 19. SJP PWN. Spośród wymienionych tam zasad dla tej analizy interesować nas będą:

18.4 Przydomki, pseudonimy i przezwiska ludzi

18.11 Nazwy dynastii

18.28 Nazwy urzędów jednoosobowych w aktach prawnych

18.34 Nazwy pospolite użyte w funkcji nazw własnych osób i miejsc

19.2 Nazwy osób, do których zwracamy się w listach, podaniach, a także osób bliskich adresatowi lub piszącemu. Pisownia wielką literą obejmuje również przymiotniki i zaimki, które się odnoszą do tych nazw osób. Nazwy osób trzecich, jeśli te osoby są bliskie nam lub osobie, do której się zwracamy, także możemy wyróżnić wielką literą.

19.3 Wyrazy i wyrażenia Ojczyzna, Kraj, Orzeł Biały, Naród, Państwo, Rząd itp. ze względów uczuciowych bądź dla uwydatnienia szacunku możemy pisać wielką literą [wyróżnienia moje – T.M.].

Co do punktu 19. SJP PWN traktującego o wielkiej literze dyktowanej względami uczuciowymi, Słownik w 19.1 wyjaśnia [16]:

Użycie wielkiej litery ze względów uczuciowych i grzecznościowych jest indywidualną sprawą piszącego. Przepisy ortograficzne pozostawiają w tym wypadku dużą swobodę piszącemu, ponieważ użycie wielkiej litery jest wyrazem jego postawy uczuciowej (np. szacunku, miłości, przyjaźni) w stosunku do osób, do których pisze, lub w stosunku do tego, o czym pisze.

Czytamy powyżej: „…piszącemu”, „…pisze”. Są to sformułowania dla słownika ortograficznego oczywiste, ale co, gdy zapis jest oddaniem mowy? Czy mówiącemu przysługuje taka sama swoboda w „mówieniu dużymi literami”, jak piszącemu w pisaniu? Dla mnie odpowiedź na to pytanie jest w bezdyskusyjny sposób twierdząca. Skoro pismo odzwierciedla wypowiedź retoryczną, a ta jest pełna szacunku, to w piśmie trzeba to jakoś oddać. Najbardziej oczywistym ze sposobów jest wielka litera.

Biblia Wujka pierwodruk-1A

Karta tytułowa pierwodruku Biblii Jakuba Wujka / Źródło: Polona.pl

Jeżeli zwracamy się do kogoś pisemnie Szanowny Panie Doktorze [17], trudno przypuścić, że zwracając się do niego ustnie, wyrażalibyśmy mniejszy szacunek. Zasada ortograficzna musi działać w drugą stronę: cytując czyjąś pełną szacunku wypowiedź, nielogicznie byłoby pisać ją małą literą wbrew zasadom grzeczności [16], [18], [9] (przykład u dołu str. 117).

Są jednak przeciwnicy okazywania grzeczności kosztem swoiście (moim zdaniem błędnie, co wynika z [16]) rozumianych zasad ortografii. Należy do nich p. prof. M. Marcjanik [19], która w konflikcie (jej zdaniem) zasad ortograficznych z grzecznościowymi wybiera… małą literę w zwrotach adresatywnych, tłumacząc, że: nieznajomość reguł ortograficznych bardziej szkodzi wizerunkowi człowieka niż nieznajomość reguł grzecznościowych.

Zaiste, prawdziwie „ludowy” to pogląd. Wójt u Reja też mówił małymi literami.

Na szczęście kwerenda orzeczeń różnych poradni językowych ([17], [18], [19]) wskazuje, że zwolennicy „ludowej grzeczności” są mniejszością.

Epilog

Jeśli polski autor współczesny zdecyduje się na stosowanie w powieści archaizowanej najbardziej tam rozpowszechnionego, acz ahistorycznego zwrotu Panie, powinien pisać go dużą literą, gdyż wszystkie zwroty adresatywne do XVII w. włącznie pisano dużymi literami. Sprawa wielkiej litery u Paska nie jest do końca rozpoznana, bo miałem dostęp jedynie do XIX-wiecznego pierwodruku (jak to było w rękopisie – nie wiadomo), a wspomniany przykład porównania [3] i [4] wskazuje na spodziewaną ingerencję redakcji w tę materię.

Autorzy anglojęzyczni [11] stosują dużą literę.

Jest dyskusyjne, czy może być stosowane orzeczenie w wersji jak w grupie 1a, forma 1 (Jak sobie życzysz, Panie.), gdyż taka składnia w języku polskim była i jest zarezerwowana dla zwrotów miłosnych [5] i modlitewnych wobec Boga. Należy zauważyć, że imię zastępcze Pan i zwrot modlitewny Panie wobec Boga, które są stosowane (za wzorem Vulgaty) w połączeniu z orzeczeniem w 2 os. l. poj. (Nie odrzucaj, Panie), świadczą o silnym, można powiedzieć – serdecznym, związku chrześcijanina z Bogiem. Nigdy nikt wobec Boga nie stosuje orzeczenia w 2 os. l. mn. ani w 3 os. – w żadnej polskiej modlitwie nie zwracamy się do Boga: Przebaczcie, Panie! Frazeologia wskazuje, że modlitwa jest swoistym listem miłosnym.

Reasumując, stylizacja w zwrocie „– Jak sobie życzysz, Panie – odparł podczaszy” jest nawiązaniem do utrwalonych przez Kościół miłosnych suplikacji, a nie do historii – ani w Polsce, ani nigdzie. Ma oparcie jedynie w praktyce powieści historycznej, czyli w fikcji. Uzasadniać jej stosowanie może jedynie to, że jest „zrozumiała przez społeczeństwo” [1]. Jednakże, celem przybliżenia do prawdy historycznej, sugeruję w tego typu dialogach stosowanie zwrotu z grupy 1a. Jeśli akcja rozgrywa się nie w Polsce, można posłużyć się oficjalnym tytułem królewskim obowiązującym w danym kraju [14]. W powieści fantasy tytuł taki można wymyślić.

W sprawach stylistyki, szczególnie powieści archaizowanej, może przydać się autorom dziewiętnastowieczny podręcznik stylistyki polskiej [15].

W Wasze ręce, Państwo Autorzy!

Tomasz Marek

Przypis

(c)
Powodów po temu mogło być kilka. Może wpływ miało posługiwanie się rękopisami Vulgaty, Biblii hebrajskiej i Septuagintą w wersjach pisanych majuskułą (minuskułę wynaleziono w VII w.). Skoro nie było zróżnicowania liter, problem wielkiej litery nie istniał. Stawiam tezę, że ks. Wujek świadomie pisał PAN, mając za wzór hebrajski tetragram JHWH, do którego chciał tym sposobem nawiązać. Nie mogłem tego potwierdzić z braku dostępu do Biblii hebrajskiej sprzed XVI w., a Żydowski Instytut Historyczny w Warszawie nie odpowiedział na moje pytanie o sposób zapisu tetragramu JHWH w hebrajskich tekstach z tamtych czasów.

Opublikowano Językowe dylematy | Otagowano , , | 1 komentarz

Zwroty adresatywne w powieści archaizowanej… – cz. I


Prolegomena

Poniżej przedstawiam wynik moich dociekań, których powodem była dyskusja z p. Pomiankiem (po prawdzie, to ja gardłowałem, a p. Pomianek raczył się dystansować) wywołana pytaniem p. Gunnara: Czy w powieści historycznej w dialogach między sługą a królem zwrot adresatywny sługi wobec władcy „Panie/panie” (np.:  – Jak sobie życzysz, Panie/panie – odparł podczaszy) należy pisać dużą literą (Panie) czy małą (panie)?

To proste – zdawałoby się – pytanie rodzi jednak dwa dalsze. Wymieńmy zatem je wszystkie:

  • Zagadnienie pierwsze: rzeczownik zwrotu adresatywnego (słowo Panie).
  • Zagadnienie drugie: koniugacja orzeczenia w zwrocie adresatywnym (słowo życzysz).
  • Zagadnienie trzecie: kwestia wielkiej litery (Panie czy panie).

Tekst ten jest efektem kwerendy internetowej i osobistych dociekań, gdyż nikt z pracowników Zakładu Historii Języka Polskiego UAM nie był zainteresowany moimi pytaniami. Choć starałem się dochować staranności naukowej, to zdaję sobie sprawę, że poniższe uwagi, w których zawarłem szereg mało znanych faktów i trzy śmiałe tezy, mogą być jedynie pomocą w natchnieniu lub w sporach z redakcją i korektą.

Część I (ogólna)
Stylistyka

Stylistyka decyduje o talencie (lub beztalenciu) autora; to ona przesądza o przyjemności (lub udręce) czytelnika. O ile o gramatykę i ortografię zadba (daj Boże!) korekta, o tyle za stylistykę odpowiada powieściopisarz i tylko on. Spośród licznych aspektów stylistyki skupię się tylko na stylizacji, a dalej zawężając tematykę – na archaizacji językowej jako na środku wyrazu, w ramach którego mieści się rozwiązanie dylematu p. Gunnara. Czytaj dalej

Opublikowano Językowe dylematy | Otagowano , , | 1 komentarz

Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (34)

Czerwiec kończymy ciekawostkami. Zostały one sporządzone na podstawie kwestii poruszonych w tym miesiącu w komentarzach na stronie.

Dominika może wziąć łyk (potocznie: łyka) kawy lub nie wziąć łyka albo łyku kawy. Tutaj to chyba już weźmie.

1.
Czy wiesz, że…

obie formy dopełniacza wyrazu łyk, a więc łyku oraz łyka, są akceptowalne? Choć zdarzają się słowniki promujące wyłącznie jedną bądź drugą formę. Praktyka językowa wskazuje, że to zróżnicowanie ma m.in. charakter regionalny.

2.
Czy wiesz, że…

piszemy sezon symfoniczny 2015/16, ale symfonie odgrywane w latach 2015–2016.

3.
Czy wiesz, że…

gdy przytaczamy słowa bohaterów w wypowiedziach typu „Bądź łaskaw mówić, panie mój, królu” wyraz panie piszemy małą literą? Inaczej postępujemy w przypadku listów adresowanych do danej osoby.

4.
Czy wiesz, że…

istnieje zasada edytorska, że zdanie nie powinno zaczynać się skrótem (np. m.in.)? Jeśli skrót miałby się znaleźć na początku zdania, trzeba go rozwinąć lub zmienić szyk zdania. Rozpoczynanie zdania od skrótu zapisanego wielką literą trudno uznać jednak za błąd językowy sensu stricto. Profesor Bańko w poradni językowej PWN nie piętnuje rozpoczęcia zdania od Np. (przykład tutaj).

Bonus
Parking przy Dworcowej: będzie czy go nie będzie? Opublikowane na profilu facebookowym Słownik polsko@polski
13413556_1086671161379577_2927553099747276752_n

Opublikowano Ciekawostki językowe | Otagowano , | 3 komentarzy

Dziewczęta i słowniki, czyli Dominika, Kasia i Małgosia dla Językowych Dylematów

W 2011 r., po pierwszej sesji wykonanej dla nas przez Natalię Klocek (Rząsę) i Dominikę Kuźniar (Pełkę), opublikowaliśmy artykuł z kilkoma zdjęciami i filmikiem-prezentacją.

Po ostatnim uaktualnieniu naszej podstrony dotyczącej osób współpracujących z Językowymi Dylematami, umieściliśmy na niej także informacje o sesjach dla nas przygotowanych i dziewczętach, które często ilustrują wpisy na naszej stronie. Skoro tak, pomyśleliśmy, że warto, aby było takie miejsce, w którym można obejrzeć więcej naszych zdjęć, przynajmniej po kilka z każdej z wykonanych już jakiś czas temu sesji. Tutaj wybraliśmy wyłącznie fotografie ze słownikami.

Dominika Pełka – zdjęcia ze stycznia 2013 r.
Dominika-Pelka-2013-oryg-DSC_0632
Dominika-Pelka-Jezykowe-Dylematy-DSC_0602-kopia
Dominika-Pelka-Jezykowe-Dylematy-DSC-0645 Czytaj dalej

Opublikowano O blogu | Otagowano , , , , | Skomentuj

Nazwy wyrobów i marek – kiedy wielka, kiedy mała litera

Christoph napisał ostatnio następujący post:

Prof. Bańko wyjaśnił na innym forum (Korpus Językowy) poprawne pisanie anglojęzycznej nazwy: Jack Daniel’s.
Piszemy więc prawidłowo: Kupił butelkę Jacka Daniel’sa.
Nie rozwiewa to jednak do końca moich rozterek, jeśli w sformułowaniu powyższym brak słowa butelka.
I tak:
”Nalał sobie pół szklanki Jacka Daniel’sa.”
czy też
”Nalał sobie pół szklanki jacka daniel’sa.”?
Intuicyjnie optowałbym za pierwszym przykładem (od wielkiej litery).
Christoph

Kwestię wielkich liter w nazwach marek handlowych zgłębiałem swego czasu szczegółowo, bo wydawała mi się ona niejasna (podobnie jak Panu). Okazuje się, że i Wielcy Językoznawcy (w tym z poradni PWN) popełniają tu błędy, choć sprawa jest raczej prosta (nie mam na myśli zasady, która w Polsce jest wyjątkowa w stosunku do wszystkich innych krajów i języków – wszyscy piszą nazwy wyrobów i marek dużymi literami, tylko Polacy nie – ale jej stosowanie). Czytaj dalej

Opublikowano Odpowiedzi na pytania | Otagowano , , , | 2 komentarzy

Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (33)

Tym razem już tradycyjnie kończymy miesiąc ciekawostkami. Zostały one sporządzone na podstawie kwestii poruszonych w tym miesiącu w komentarzach na stronie.

Skrót od Anno Domini możemy zapisywać A.D. lub AD? /
Zdjęcie: Natalia Klocek dla Językowych Dylematów.
Dominika Pełka – wrzesień 2011.

1.
Czy wiesz, że…

półpauza i łącznik to dwa różne znaki graficzne? Półpauza, dwukrotnie dłuższa od łącznika, jest znakiem interpunkcyjnym, podczas gdy łącznik – ortograficznym. Na początku akapitu, gdzie Word nie zmienia automatycznie łącznika na półpauzę, możemy ją uzyskać następująco: z wciśniętym klawiszem Alt, na klawiaturze numerycznej wpisujemy skrót 0150 (działa, gdy włączony jest NumLk).

2.
Czy wiesz, że…

cudzysłów odmienia się jak imiesłów? D. cudzysłowu nie cudzysłowia, C. cudzysłowowi, nie cudzysłowiowi, Ms. w cudzysłowie nie w cudzysłowiu.

3.
Czy wiesz, że…

nie ma żadnego przepisu językowego, który zabraniałby rozpoczynania zdania od skrótu (np. Np.)? Podobnie jak nie ma przepisu, który zabraniałby rozpoczynać zdanie od Więc***.

4.
Czy wiesz, że…

Bożej piszemy wielką literą, gdy odnosi się do Boga chrześcijańskiego (pisanego od dużej litery) i występuje jako przymiotnik dzierżawczy (odpowiadający na pytanie czyjej? nie jakiej?).

5.
Czy wiesz, że…

skrót od Anno Domini możemy zapisywać A.D. lub AD?

Bonus
I na koniec znak drogowy z przesłaniem :-). Opublikowany niedawno przez Katolickie memy.

***Jak pisze w komentarzu Artur J., co do skrótu na początku zdania, istnieje taka zasada, tyle że jest to raczej zasada edytorska, a nie stricte dotycząca błędów językowych. Jak pisze Wolański w Edycji tekstów: Zdanie nie powinno zaczynać się skrótem (…). Z tego powodu w kolejnych ciekawostkach językowych postanowiliśmy wrócić do tej kwestii i przedstawić odrębny punkt widzenia.

Opublikowano Ciekawostki językowe | Otagowano , | 7 komentarzy