Często można się spotkać z nadużywaniem łącznika. Innym razem znów tu gdzie stać on powinien – wcale go nie ma. Zacznijmy jednak od tego, czym w ogóle jest łącznik i czym różni się on od półpauzy, z którą często jest mylony.
Mówiąc najkrócej łącznik (inaczej dywiz) jest znakiem ortograficznym. Kiedy go zabraknie, gdy zamiast go postawić wyrazy rozdzielimy lub – odwrotnie – złączymy, za każdym razem będziemy mieli do czynienia z błędem ortograficznym. Czy w poprzednim zdaniu łącznik pojawił się dwukrotnie? Nie, nie pojawił się ani raz. Pojawiła się natomiast dwukrotnie półpauza. Graficznie jest ona wprawdzie do łącznika bardzo podobna (jest tylko bardziej wydłużona i chudsza), jednak różni się od niego bardzo, bowiem półpauza jest znakiem interpunkcyjnym. Możemy nią w niektórych przypadkach zastępować przecinek.
Czyli łącznik (dywiz) wygląda tak: ‘-’ i jest znakiem ortograficznym (przy jego pomocy łączymy wyrazy np. pseudo-Polak, biało-czerwony)
Natomiast półpauza wygląda tak: ‘–’ i jest znakiem interpunkcyjnym.
Poniżej prezentuję przykłady użycia łącznika.
Sytuacje, kiedy używamy łącznika
- wyrazy z przedrostkami, kiedy wyraz po przedrostku zaczyna się wielką literą (np. arcy-Europejczyk, post-Jugosławia, eks-Niemiec);
pisownia nazw miejscowości o dwóch równorzędnych członach rzeczownikowych (np. Bielsko-Biała, Skarżysko-Kamienna, Kałków-Godów); - pisownia nazwisk dwuczłonowych (np. Leśniewska-Bukała, Rusin-Lis);
- pisownia nazwisk, gdy jeden z członków jest pseudonimem (np. Boy-Żeleński, Grot-Rowecki);
- połączenia dwóch nazwisk określających różne osoby będące współautorami czegoś (np. prawo Joule’a-Lenza);
- pisownia przymiotników złożonych z dwóch lub więcej członów równorzędnych (np. biało-czerwony, czarno-biały, rolniczo-przemysłowy);
- pisownia rzeczowników typu laska-parasol, fryzjerka-kosmetyczka, gdy obydwa człony są równorzędne;
- pisownia rzeczowników o członach nierównorzędnych, kiedy naturalna kolejność wyrazów została przestawiona (np. herod-baba, cud-dieta, brąz-barwa);
- pisownia członów ‘niby’, ‘quasi’ w znaczeniu pozoru bycia (np. niby-demokrata, quasi-piosenkarz); ALE 1. w terminach przyrodniczych piszemy łącznie (nibybłona, nibykłos); 2. kiedy ‘niby’ występuje w formie porównawczej stosujemy pisownię rozdzielną (np. miękki niby gąbka);
Dodatkowo używamy łącznika
- w parach wyrazów typu esy-floresy, czary-mary, hokus-pokus;
- w tautologiach (np. tuż-tuż, aby-aby, gadu-gadu, baba-jaga);
- w wyrażeniach, gdzie przymiotnik jest dwukrotnie złożony np. drugo- i trzecioklasiści;
- gdy liczbę zapisujemy graficznie przy pomocy cyfry np. 3-majowy, 20-krotnie;
- w przeciwstawieniach logicznych, gdy drugi człon zapisujemy wielką literą np. nie-Włoch, nie-Afrykańczyk;
- w wyrazach pochodzących od skrótowców (np. PKS-u, KUL-u);
- w wyrazach z liczebnikiem ‘pół’ (np. pół-Polka); wyjątek stanowią wyrażenia uzupełnione o drugi człon (np. pół Polka, pół Czeszka).
*****************
W Bazie informacji znajdziesz omówienie absolutnie podstawowych kwestii dotyczących poprawnego używania języka polskiego. Baza może być przydatna na co dzień przy tworzeniu tekstów (zwłaszcza pisanych). Pozostanie ona na blogu na stałe. Dzięki temu, przy części tematów omawianych później będziemy mogli odwołać się do tych wpisów.
