Nazwiska obce. Kiedy stawiamy apostrof?

Pisownia nazwisk obcych to temat niezwykle rozległy. Naszym celem nie jest omówienie go w całości (odsyłamy do słowników ortograficznych), niemniej pokusimy się o zaprezentowanie kilku podstawowych zasad, skupiając się na tym, co sprawia najwięcej problemów, czyli na kwestii tego, kiedy stawiamy apostrof.

Użycie apostrofu

Najogólniej rzecz ujmując, o tym, czy w dopełniaczu i kolejnych przypadkach stawiamy apostrof (są to zresztą zasady, które można zastosować z powodzeniem do całej tematyki nazwisk obcych) decyduje pięć czynników: tradycja, pochodzenie, geneza, wymowa oraz pisownia nazwiska.

Weźmy dla przykładu kwestię pochodzenia. W nazwiskach pochodzenia węgierskiego nie stawiamy apostrofu. Np. nazwisko dyktatora, którego godność w mianowniku brzmi Imre Nagy (czyt. Nodź) odmienimy D: Nagya, C: Nagyowi, B: Nagya (omawiam tylko te trzy przypadki zależne, bo kolejne stanowią zupełnie oddzielną historię – choć może akurat nie w tym przypadku).

A teraz przykład, gdzie fakt użycia (bądź nie) apostrofu decyduje się na pograniczu wymowy i pisowni. Rzecz dotyczy nazwisk angielskich, kończących się w pisowni na ‘y’. Dwa nazwiska: Kennedy i Disney. Pozornie wszystko jest w nich podobne. Obydwa kończą się tą samą literą. Jest jednak niewielka różnica w wymowie owego końcowego ‘y’. Wymowę pierwszego nazwiska można zapisać jako ‘Kenedi’. Natomiast drugiego – jako ‘Disnej’. Zapis quasi-fonetyczny ujawnia więc, że owo ‘y’ – wyglądające pozornie tak samo – wymawiamy jednak różnie. I od tego, jak je wymawiamy, będzie zależało użycie apostrofu. W przypadkach zależnych odmieniamy więc powyższe nazwiska jako: D: Kennedy’ego i Disneya, C: Kennedy’emu i Disneyowi, B=D. Gdy w mianowniku końcowe ‘y’ czytamy jako ‘i’, wówczas w przypadkach zależnych użyjemy apostrofu, kiedy natomiast czytamy je jako ‘j’ apostrof jest zbędny.

Gdybyśmy chcieli jednak sformułować naprawdę podstawową użyteczną zasadę dotyczącą stosowania apostrofu, to – poza wyjątkami – przy nazwiskach obcych w przypadkach zależnych apostrofu używamy wówczas, gdy końcowe litery danego nazwiska (w mianowniku), które są niezbędne w pisowni, w naszym języku nie są wymawiane. Obrazowo możemy powiedzieć, że apostrof sugeruje właśnie takie przeskoczenie, pominięcie w wymowie części liter. Dodajmy jeszcze, że apostrofu używamy głównie w nazwiskach pochodzenia anglosaskiego i francuskiego. Oto kilka przykładów:

• M: Rabelais (czyt. Rable), D: Rabelais’go (czyt. Rablego), C : Rabelais’mu (czyt. Rablemu);
• M: Voltaire (czyt. Wolter), D: Voltaire’a (czyt. Woltera), C: Voltaire’owi (czyt. Wolterowi);
• M: Locke (czyt. Lok), D: Locke’a (czyt. Loka), C: Locke’owi (czyt. Lokowi).

Apostrof jest natomiast zupełnie niepotrzebny, gdy nazwisko angielskie kończy się spółgłoską. Przykładowo:

• M: Standfield, D: Standfielda (nie: Stansfield’a), C: Standfieldowi;
• M: Beckett; D: Becketta; C: Beckettowi.

Inne zasady dotyczące pisowni nazwisk obcych

Poniżej jeszcze kilka zasad dotyczących zapisu nazwisk obcych, które warto zapamiętać. Dodam tylko, że gdy mamy problem z zapisem jakiegoś nazwiska, warto udać się do E-słownika ortograficznego PWN (tutaj). W tym miejscu można znaleźć dokładną rozpiskę dotyczącą odmiany nazwisk pochodzenia niemieckiego, włoskiego, francuskiego, angielskiego, węgierskiego, rosyjskiego, greckiego i innych.

A oto kilka wybranych zasad, które mogą się przydać:

• Nazwiska francuskie zakończone na -o, -oi, -au, -ou (także wówczas, kiedy po owych samogłoskach występują niewymawiane -s, -x), np. Hugo, Despiau, Pompidou, Delacroix, Giraudoux, są nieodmienne.
• Nazwiska niemieckie zakończone na -el zawierają ‘e’ ruchome, dlatego odmieniamy: M: Diesel, D: Diesla (nie: Diesela).
• Nazwiska włoskie zakończone na -i odmieniają się jak przymiotniki (apostrofu nie stosujemy), np. M: Paganini; D: Paganiniego; w nazwiskach zakończonych na -li opuszczamy niewymawianą literę -i przed końcówkami -ego, -emu, np. M: Boticelli, D: Boticellego.
• Niektóre nazwiska ze względu na częstotliwość używania uzyskały w pisowni formy spolszczone, np. Russo, Szopen, Waszyngton, Wolter, Molier, Monteskiusz. Wówczas odmieniają się w sposób typowy, zgodnie z zasadami naszego ojczystego języka.

*****************

W Bazie informacji znajdziesz omówienie absolutnie podstawowych kwestii dotyczących poprawnego używania języka polskiego. Baza może być przydatna na co dzień przy tworzeniu tekstów (zwłaszcza pisanych). Pozostanie ona na blogu na stałe. Dzięki temu, przy części tematów omawianych później będziemy mogli odwołać się do tych wpisów.