Części zdania

W zdaniu wyróżniamy grupę podmiotu, czyli podmiot i wyrazy go określające oraz grupę orzeczenia, czyli orzeczenie plus wyrazy określające. Podmiot i orzeczenie tworzą w zdaniu związek główny. Pozostałe części – przydawka, dopełnienie, okolicznik – tworzą związki poboczne.

Podmiot
– stanowi trzon zdania,
– nazywa osobę, rzecz, zjawisko,
– odpowiada na pytania: kto?, co?,
– funkcję podmiotu pełni część mowy, która odmienia się przez przypadki, czyli:

  • rzeczownik – Magda śpi.
  • przymiotnik – Chory poprosił o leki.
  • imiesłów przymiotny – Zaproszeni weszli razem.
  • zaimek – Oni już nie wrócą.

– podmiot występuje zazwyczaj w mianowniku i ma tę samą liczbę, co orzeczenie, Dzieci wyjeżdżają,
– zdarza się, że występuje w dopełniaczu (kogo? czego?): Zabrakło środków opatrunkowych lub w celowniku (komu? Czemu?): Chcę mi się jeść,
– wyróżnia się podmiot pojedynczy (jednowyrazowy): Nauczycielka skończyła oraz podmiot szeregowy (co najmniej dwuwyrazowy): Ojciec i matka pojechali na wczasy,
– zdarzają się zdania bezpodmiotowe, ale wtedy orzeczenie musi mieć formę trzeciej osoby liczby pojedynczej lub liczby mnogiej, bezokolicznika albo formę nieosobową: Pali się. Nie można wchodzić. Jeszcze słychać śpiew. Zburzono pomnik. Buduje się dom.

Orzeczenie
– jest najważniejszą częścią zdania,
– odpowiada na pytania: co robi?, co się z nim dzieje?,
– informuje o czynności, stanie lub cesze: sprząta, zamyśliła się, jest uprzejmy,
– wyróżnia się:

  • orzeczenie proste (czasownikowe) – jest to osobowa forma czasownika połączona bezpośrednio z podmiotem: Ojciec rysuje.
  • orzeczenie imienne – jest wyróżnione za pomocą rzeczowników i przymiotników, połączonych z podmiotem za pomocą czasowników: być, stać się, zostać, zrobić się, są to tzw. czasowniki posiłkowe. Część orzeczenia, które one tworzą nazywa się łącznikiem w odróżnieniu od części orzekającej coś o podmiocie, czyli orzecznika. Przykłady: Piotr będzie lekarzem. Chłopcy stali się zaradni. Dzieci zostały w domu. Pogoda zrobiła się brzydka.

Określenia

Przydawka
– określa zazwyczaj rzeczownik,
– odpowiada na pytania: jaki?, który?, czyj?, ile?,
– wyróżnia się przydawki przymiotne, rzeczowne, dopełniaczowe i przyimkowe:

  • przydawka przymiotna tworzy z wyrazami określanymi związek zgody (zgoda obejmuje wszystkie cechy gramatyczne: przypadek, liczbę, rodzaj): Widziałam przepięknego motyla. Wolę tamten długopis. Wrócił do swojego miasta.
  • przydawka rzeczowna tworzy z wyrazem określanym związek zgody (zgoda obejmuje tylko kategorię przypadku): Przed nami wznosi się szczyt Rysy.
  • przydawka dopełniaczowa jest rzeczownikiem użytym w drugim przypadku (dopełniaczu: kogo?, czego?), tworzy z wyrazem nadrzędnym związek rządu: dom ojca, szelest liści.
  • przydawka przyimkowa ma postać wyrażenia przyimkowego, umieszczanego po wyrazie określanym: szczotka do zębów, trucizna na myszy, materiał w paski.

Dopełnienie
– określa czasownik, przymiotnik lub przysłówek,
– odpowiada na wszystkie, oprócz mianownika, pytania przypadków (dopełniacz kogo? czego?, celownik komu? czemu?, biernik kogo? co?, narzędnik z kim? z czym?, miejscownik o kim? o czym?),
– wyróżnia się:

  • dopełnienie bliższe – występuje ono w bierniku, dopełniaczu lub narzędniku: Widzimy piękny krajobraz. Dostarczyć węgla. Rządzić przedsiębiorstwem.
  • dopełnienie dalsze – może mieć formę dowolnego przypadka: wchodzić do domu, myśleć o przyszłości.

Okolicznik
– określa czasownik,
– uzupełnia czasownik o dodatkowe elementy,
– pozostaje z członem nadrzędnym w związku przynależności,
– wyróżniamy okoliczniki:

  • miejsca – gdzie? Tutaj,
  • czasu – kiedy? Dzisiaj,
  • sposobu – w jaki sposób? Z zaangażowaniem,
  • przyczyny – z jakiej przyczyny? Od jazdy,
  • celu – w jakim celu? Po truskawki,
  • warunku – pod jakim warunkiem? Przy szczęściu,
  • przyzwolenia – mimo co? Mimo problemów.

Autor: Katarzyna Cichosz

*****************

W Bazie informacji znajdziesz omówienie absolutnie podstawowych kwestii dotyczących poprawnego używania języka polskiego. Baza może być przydatna na co dzień przy tworzeniu tekstów (zwłaszcza pisanych). Pozostanie ona na blogu na stałe. Dzięki temu, przy części tematów będziemy mogli odwoływać się do tych wpisów.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Baza informacji i oznaczony tagami , , , , , , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

21 odpowiedzi na „Części zdania

  1. Asia pisze:

    Hej, mam pytanie. Jeśli w zdaniu orzeczenie łączy się z „nie” to jaką częścią zdania jest „nie”?

  2. Asia pisze:

    Dziękuję za odpowiedź.

  3. Kaja pisze:

    Witam serdecznie,

    Proszę o podpowiedź. Zastanawiam się czy w zdaniu: „Dostałem cudowne pióro”, występują następujące części zdania:

    Dostałem – orzeczenie czasownliowe;
    cudowne – przydawka;
    pióro – dopełnienie.
    Podmiot domyślny to „ja”.

    Dziękuję za odpowiedź.

    • Paweł Pomianek pisze:

      Dzień dobry. Jak już niejeden raz podkreślałem, nie zajmujemy się pytaniami typowo szkolnymi. Kwestie, o które Pani pyta, niewielkie mają odniesienie do kwestii poprawności językowej.
      Łączę wyrazy szacunku.

  4. kers pisze:

    Czy mógłbym prosić odpowiedź na pytanie, czy poniższe zdania są poprawne:

    Zna język niemiecki i angielski

    albo: mówi w języku niemieckim i angielskim

    Ma żółty i niebieski samochód.

    Jeśli przydawka przymiotna wymaga uzgodnienia liczby, to chyba powyższe zdania nie są poprawne…

    Pozdrawiam

    • Paweł Pomianek pisze:

      Zdania są poprawne, można zapisać je również w taki sposób. Po więcej informacji odsyłam np. do wpisów: Orzeczenie proste i Związki zgody

      Również pozdrawiam.

      • kers pisze:

        Może zapytam jeszcze inaczej: czy istnieje zapis wariantywny?

        Zna języki niemiecki i angielski
        Mówi w językach angielskim i niemieckim.

        Czy może być bez dwukropka? Albo z dwukropkiem właśnie?

        Akurat w podanych przez pana odnośnikach nie byłem w stanie odszukać zapisu odnoszącego się konkretnie do kwestii przydawek.

        • Paweł Pomianek pisze:

          Tak, można też użyć liczby mnogiej. Ale o tym naprawdę jest mowa w tym artykule o orzeczeniu prostym. Co do dwukropka to w przypadku dwóch wyrazów w ciągu raczej się go nie używa. Zaczyna się zazwyczaj od trzech.

          Zna języki: niemiecki, angielski i francuski.

          PS Przepraszam za długi czas oczekiwania na odpowiedź. Umknął mi Pański drugi komentarz.

  5. Magda pisze:

    Witam serdecznie,
    bardzo proszę o wskazanie różnic na podstawie części zdania, poniższych dwóch zdań:

    „Nic mnie nigdy nie łączyło z tą kobietą.„
    „Nic nigdy nie zaszło między mną a tą kobietą.„

    Będę wdzięczna za odpowiedź, pozdrawiam serdecznie.
    Magda

    • Paweł Pomianek pisze:

      Szanowna Pani,
      przyznam, że nie rozumiem pytania i nie bardzo widzę tutaj jakikolwiek dylemat językowy. Wygląda to raczej jak szkolne zadanie z języka polskiego, a takowych – co już wielokrotnie podkreślałem – nie rozwiązujemy.

      • Magda pisze:

        Hm, potrzebuję wykazać zmiany jakie zachodzą w strukturze zdania podczas tłumaczenia z innego języka. Jedno z tych zdań jest przetłumaczone dosłownie, a drugie zmienione. No nic, myślę dalej.
        Dziękuję i pozdrawiam.

        • Paweł Pomianek pisze:

          To akurat rzeczywiście ciekawe, bo zwiększa świadomość językową. Przy czym to raczej ja wolałbym posłuchać w tej materii jakiegoś tłumacza :-). Bo tak na pierwszy rzut oka, to również to pierwsze zdanie brzmi dobrze po polsku. Nie dostrzegam tu żadnej kalki językowej. Co najwyżej zmieniłbym szyk: Nic nigdy nie łączyło mnie z tą kobietą.

  6. Wiktoria pisze:

    Mam pytanie. Czy wyróżniany jest okolicznik stopnia i miary?

  7. Katarzyna pisze:

    Witam serdecznie. Proszę o pomoc z następującym zdaniem: Patrycja opowiedziała wczoraj ciekawą historię o smokach. Jaką częścią zdania jest określenie „o smokach”?

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Możesz użyć następujących tagów oraz atrybutów HTML-a: <a href="" title=""> <abbr title=""> <acronym title=""> <b> <blockquote cite=""> <cite> <code> <del datetime=""> <em> <i> <q cite=""> <strike> <strong>