Czy imiesłowy typu ‘jadąc’, ‘stanąwszy’ zawsze oddzielamy przecinkami?

Generalna zasada jest stosunkowo prosta zwłaszcza w przypadku, gdy podane wyżej formy mają dodatkowe określenie – wtedy przecinek stawiamy. W innych wypadkach… trzeba znać relatywnie nowe zasady – stare słowniki mogą być tutaj mylące.

Na początek jednak dwa słowa teorii. Jeżeli ktoś ją zna, to od razu proszę przewinąć do części Jak z tymi przecinkami?

Formy zakończone na -ąc, -łszy, -wszy

Dla większej świadomości językowej trzeba powiedzieć, że mówimy tutaj o grupie imiesłowów przysłówkowych. Wśród nich wyróżniamy dwie grupy:

Imiesłów przysłówkowy współczesny zakończony na -ąc (np. jadąc, skacząc, kłamiąc) – nazywamy go współczesnym, ponieważ informuje on o czynności, która odbywa się równocześnie z inną czynnością wyrażoną przez czasownik (np. Skacząc na batucie, cieszyli się chwilą wolności. Skakanie i radość trwają w tym samym momencie). Tworzymy go od form niedokonanych czasowników (np. jechać, pisać).

Imiesłów przysłówkowy uprzedni zakończony na -łszy, -wszy (np. powiedziawszy, zrobiwszy) – nazywamy go uprzednim, ponieważ wyraża czynność poprzedzającą tę, którą wyraża orzeczenie (np. To powiedziawszy, skłonił się nisko. Czyli najpierw powiedział, potem się pokłonił). Tworzymy go od form dokonanych czasowników (np. pojechać, napisać).

To zróżnicowanie nie wpływa jednak w żaden sposób na funkcję w zdaniu. Obydwa imiesłowy są – można tak powiedzieć – dla równoważnika zdania tym, czym orzeczenie dla zdania.

Jak z tymi przecinkami?

Nie ma problemu, jeśli tego typu wyrazom towarzyszy określenie, a całość pełni funkcję wtrącenia, np. Jadąc samochodem, obserwowali piękne widoki. Ale w przypadku, gdy takich określeń nie ma…

W publikacji Zasady pisowni polskiej i interpunkcji ze słownikiem ortograficznym Stanisława Jodłowskiego i Witolda Taszyckiego z 1987 r. (II wydanie) na stronie 149 czytamy:

Na temat interpunkcji zwrotów z imiesłowami przysłówkowymi istnieje zasada ogólna, że nie jest potrzebny przecinek przy zwrocie imiesłowowym, jeżeli imiesłów nie ma określeń.

Spośród podanych przykładów wymieńmy trzy pierwsze:

  • Jadąc czytałem książkę.
  • Powstawszy przemówił do zgromadzonych.
  • Wychodząc posprawdzał kurki gazowe.

Przeczytawszy, zdziwiłem się nieco (tak, tak użyłem imiesłowu przysłówkowego i wbrew powyższemu oddzieliłem go przecinkiem!), bo na studiach uczono mnie inaczej, a publikacja Jodłowskiego i Taszyckiego jest uważana za jedną z najlepszych na temat interpunkcji. Sięgnąłem więc po rzecz zdecydowanie nowszą, a mianowicie po Słownik interpunkcyjny PWN pod redakcją Jerzego Podrackiego i Aliny Gałązki wydany w 2002 r. (Swoją drogą, polecam nabycie, choćby tutaj jest tani jak woda, a bardzo pożyteczny i przejrzysty.) I tutaj na stronie 26 znajdujemy następującą informację:

Dawniej obowiązywał przepis, że jeśli wyrazowi takiemu nie towarzyszyło określenie i nie był on wtrąceniem, nie było potrzeby stawiania przecinka. Zdarzało się jednak, że stwierdzenie, które słowa w zdaniu są określeniami imiesłowu, było problematyczne. Z tych m.in. powodów Komisja Kultury Języka Komitetu Językoznawstwa PAN (w 1993 roku) opowiedziała się za niżej opisaną zasadą.

Zalecenie: Wyrazy na -ąc, -łszy, -wszy są w zdaniu złożonym oddzielane przecinkami, nawet jeśli nie towarzyszą im jakieś określenia.

Wnioski

Z powyższego wywodu wyciągam następujące wnioski:

1. Warto sięgać do możliwie najnowszych słowników, które uwzględniają zmiany normatywne w języku polskim.

2. Wedle obecnie obowiązujących norm trzy podane wyżej przykłady z książki Jodłowskiego i Taszyckiego, należy napisać następująco:

  • Jadąc, czytałem książkę.
  • Powstawszy, przemówił do zgromadzonych.
  • Wychodząc, posprawdzał kurki gazowe.

3. Język dąży do systematycznego upraszczania, co tylko może nas cieszyć, bo nasze życie jest pod tym względem łatwiejsze niż życie naszych ojców, a dla naszych dzieci – dla których chcemy przecież tego, co najlepsze – będzie jeszcze łatwiejsze.

4. Heraklit miał rację. Wszystko płynie. Język też.

Ten wpis został opublikowany w kategorii Językowe dylematy i oznaczony tagami , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

31 odpowiedzi na „Czy imiesłowy typu ‘jadąc’, ‘stanąwszy’ zawsze oddzielamy przecinkami?

  1. Angelika pisze:

    Dzień dobry,
    proszę mi powiedzieć, czy w wyrażeniu np. „ur. Stara Ropa powiat Stary Sambor” przecinek przed słowem „powiat” jest konieczny? Jest to tekst źródłowy zawierający wpisy do ksiąg zapowiedzi przedmałżeńskich, które notowane są w ten sposób:
    Jan Kowalski; młynarz; rodzice: Wojciech Kowalski, Anna Nowak; wdowiec; ur. 01.01.1900; grk.kat.; ur. Stara Ropa powiat Stary Sambor, zam. Kraków, par. Kuty (grk.kat.).
    Z góry dziękuję za pomoc.

    • Paweł Pomianek pisze:

      Szanowna Pani,
      zgodnie z poradą Adama Wolańskiego z czerwca br. należy w takiej sytuacji postawić przecinek:

      Sytuacja zmienia się, jeśli pomiędzy kolejnymi okolicznikami nie występują ścisłe powiązania składniowe, a dzieje się tak wtedy, gdy okoliczniki przyjmują formy mianownikowe. Wówczas mają charakter dodatkowego uzupełnienia. W takich wypadkach oddzielałbym je przecinkami: Nieruchomość jest położona w Prądniku, gmina Zakrzew, powiat radomski, województwo mazowieckie.

      (Całość tutaj: https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Interpunkcja-szeregu-okolicznikow;17878.html)

      Przyznam, że osobiście zastanawiałbym się jednak, czy akurat w Pani sytuacji, gdy mamy tylko jedno uściślenie (powiat), jest to rzeczywiście dodatkowe uzupełnienie, czy nie jest to informacja całościowa na podobnym stopniu ważności. Myślę, że jeśliby Pani zdecydowała się w całym dziele pisać bez przecinka, udałoby się Pani swoje stanowisko obronić.

      Przy okazji doradzam rezygnację z zera nieznaczącego na początku daty i pisanie konsekwentnie 1.01.1900 (i analogicznie). Więcej o tym pisałem w artykule: Czy zapis daty można zacząć od zera, np. 09.10.2015 – polecam lekturę.

      Przepraszam też za przedłużony czas oczekiwania. Staramy się odpowiadać do tygodnia (a zazwyczaj dzieje się to dużo szybciej).

  2. Angelika pisze:

    Dzień dobry,

    czy w poniższym zdaniu należy postawić przecinek przed „i przypisał”? O ile przed „i komentacji” jest to uzasadnione, bo jest to przecinek domykający, o tyle nie jestem pewna, czy w pierwszym przypadku powinien on zostać.

    Wmawiał ludowi, że przyjście jego w pismach prawdziwych proroków od dawna jest przepowiedziane, i przypisał im czyny i powieści wyczerpnięte z apokryfów, którymi wtenczas Wschód był zalany, i komentacji żydowskich.

    • Tomasz Marek pisze:

      {Wmawiał ludowi(1)},{ [że przyjście jego w pismach prawdziwych proroków od dawna jest przepowiedziane(2a)], [i przypisał im czyny i powieści wyczerpnięte z apokryfów, |którymi wtenczas Wschód był zalany(3)|, i komentacji żydowskich(2b)](2).}
      Zdanie nadrzędne (1). Zdanie złożone podrzędne I stopnia dopełnieniowe (2), złożone z dwóch zdań współrzędnie złożonych (2a i 2b), z których drugie (2b) zawiera zdanie podrzędne II stopnia przydawkowe (3). Ze względu na tę konstrukcję przecinek przed „i przypisał” jest zbędny (łącznik „i” łączy zdania współrzędne (2a) i (2b). Widać to od razu po zaimkach: „on wmawiał” w (1) i „przypisał im” w (2b) – to „im” wskazuje, że zdanie odnosi się do „pism” lub „proroków” (niejasność znaczeniowa) w (2a), a nie do podmiotu głównego (domyślnego) „on” ani dopełnienia głównego „ludowi” (1).
      Konstrukcja zdania jest problematyczna, gdyż logiczne byłoby to, co Pani chce podejrzewać, mianowicie żeby „wmawiał” oraz „i przypisał” tworzyły zdania współrzędnie złożone, ale w takim ujęciu zaimek „im” musiałby odnosić się do zdania podrzędnego niższego poziomu, co (o ile mi wiadomo) jest niegramatyczne.
      Wyrazy „komentacja” i „wyczerpnąć” to archaizmy do stosowania w tekście stylizowanym.

  3. Lucy pisze:

    Czy w zdaniach z imiesłowami przysłówkowymi współczesnymi, obie czynności muszą być wyrażone aspektem niedokonanym, czy jedna z czynności może być wyrażona za pomocą czasownika dokonanengo? Np:
    „Idąc do pracy, kupuję kawę.” – iść (ndk), kupować (ndk)
    ale czy
    „Idąc do pracy, kupię kawę.” – iść (ndk), kupić (dk)
    także jest poprawne? Z góry dziękuję za odpowiedź.

    • Paweł Pomianek pisze:

      Obydwa zdania są poprawne, ale obydwa oznaczają co innego. Pierwsze informuje, że dana osoba regularnie, chodząc do pracy, po drodze kupuje kawę. Drugie informuje, że podmiot zdania na dziś ma taki plan, że idąc do pracy, kupi kawę.

      • Tomasz Marek pisze:

        Z całym szacunkiem, ale czy w zdaniu pierwszym na pewno ZAWSZE chodzi o czynność powtarzalną („…dana osoba regularnie, chodząc do pracy, po drodze kupuje kawę)? Łatwo sobie wyobrażam narrację w czasie teraźniejszym z takimi zdaniami. Np.:
        „Budząc się, uciszam budzik; jest siódma. Nie mam czasu na śniadanie. Idąc do pracy, kupuję kawę. Po co? Wyrzucam pełny kubek, biegnąc do autobusu.”
        Nie wydaje mi się, by był to opis czynności powtarzalnych (zawsze uciszam, budząc się; zawsze kupuję, idąc; zawsze wyrzucam, biegnąc).

  4. Mateusz pisze:

    Co z poniższymi zdaniami:

    W powojennym Gdańsku, jak w całej niemal Europie, głód mieszkaniowy usiłowano zaspokajać budując modernistyczne osiedla mieszkaniowe. – Przed budując w świetle tej zasady powinien znaleźć się przecinek, prawda?

    Wciąż natomiast chodząc ulicami Głównego Miasta mija się setki wąskich, wysokich fasad zakończonych stromym szczytem. – Czy tutaj przed słowem mija także powinno się wstawić przecinek?

  5. Buddenbrook pisze:

    Taki mały przykład:

    Na pewno by też przegrał, nie sprawiając przykrości przeciwnikowi, który by od razu poszedł do baru „Pod Orłem” oblać zwycięstwo, a potem półleżąc, chełpiłby się swą wygraną.

    Jest to cytat z tekstu autorstwa prof. dr. hab. Jerzego Bralczyka i prof. dr. hab. Włodzimierza Gruszczyńskiego. Dlaczego przed „półleżąc” nie ma przecinka? Widzę to tak, że zdanie nadrzędne to „a potem chełpiłby się swą wygraną”, a „półleżąc” to imiesłowowy równoważnik zdania podrzędnego. Jako że zdania podrzędne wplecione w środek nadrzędnego wydzielane są przecinkami z obu stron, to równoważnik potraktowałbym tak samo, skoro trzeba go wydzielać od reszty.

    • Buddenbrook pisze:

      Na drugi rzut oka to może być przypadek analogiczny do „gdy mając” wspomnianego wyżej. Jeszcze inna opcja, jaka przychodzi mi na myśl, to że „potem półleżąc” trzeba traktować jako jedność, bo być może określenie „potem” jako „po oblewaniu” jest bardziej związane semantycznie z półleżeniem niż chełpieniem się, ale mało piję, więc się nie znam.

      • Paweł Pomianek pisze:

        Tak, ja bym właśnie szedł w kierunku takiej interpretacji, że jest to analogiczna sytuacja do gdy mając. Tzn., że została tu nieco rozszerzona zasada, którą Słownik języka polskiego PWN opisuje następująco:

        Przecinka nie stawia się pomiędzy zwrotem imiesłowowym a bezpośrednio poprzedzającym go spójnikiem (np. i, a, iż, że) lub zaimkiem względnym (np. jaki, który, co)

        Przyznam jednak, że sam bym przecinek po potem wstawił. Niewykluczone bowiem, że ten brak przecinka to jednak potknięcie. Te zdarzają się absolutnie najlepszym. Ja od początku istnienia tej strony rozpowszechniam i podtrzymuję pogląd, że nie ma tekstów do końca wyczyszczonych, w których nie można by czegoś jeszcze poprawić.

        • Buddenbrook pisze:

          Dziękuję za odpowiedź. No właśnie kłopotliwe jest, że nie ma tego bezpośredniego poprzedzenia spójnikiem, o którym mowa w regule, chyba że zwrot imiesłowowy to „potem półleżąc”, a nie samo „półleżąc”. Nawiasem pisząc, w jednym z podanych w podlinkowanej zasadzie przykładów: „Powiedziała, że ma nas dość i obróciwszy się na pięcie, wyszła.”, jest dość oczywisty błąd interpunkcyjny, co potwierdza Pana końcową konkluzję 🙂

          • Artur J. pisze:

            Właśnie ukazało się nowe wydanie WSO PWN, w którym najwyraźniej te przykłady zmieniono.

          • Kat Maugo pisze:

            Zasadniczo na pwn jest zasada, że tego przecinka pomiędzy spójnikem / zaimkiem względnym raczej się nie stawia, ale można to zrobić, jeżeli chce się podkreślić, że czynność wyrażona imiesłwem jest jedynie wtrąceniem, niekoniecznie ważną informacją.

  6. Dominik Anin pisze:

    Choć znam nową zasadę, zawsze mam problem z rozdzielaniem przecinkiem konstrukcji typu „Gotując rosół, warto pamiętać, że…” czy też „Wybierając się w góry, należy zabrać ze sobą naładowany telefon”. Czy takie zestawienie imiesłowu ze zdaniem bezpodmiotowym jest w ogóle poprawne?

    • Paweł Pomianek pisze:

      Tak, obydwa zdania są całkowicie poprawne.

      • Artur J. pisze:

        Ciekawostka: w nowszych wydawnictwach poprawnościowych można znaleźć informację, że takie zdania były kiedyś niepoprawne, ale teraz już nie są za takie uznawane. Tyle że tak naprawdę nigdy nie były uznawane za niepoprawne, przynajmniej w mainstreamie, że tak powiem. 🙂

        • Paweł Pomianek pisze:

          Tak, prof. Bańko w Małym słowniku wyrazów kłopotliwych też poświęca osobno nieco miejsca zdaniom właśnie tak sformułowanym. Więc pytanie Czytelnika jak najbardziej zasadne. A zdania poprawne.

  7. krystian pisze:

    „Swoją drogą pamiętam, gdy mając 10 lat, po raz pierwszy wsiadłem do samolotu”. Proszę o wyjaśnienie, czy pomiędzy słowami „gdy” i ” mając” powinien znalezć się dodatkowy przecinek.

    • Paweł Pomianek pisze:

      Nie, w takim przypadku mamy możliwość zastosowania zabiegu przesunięcia przecinka przed gdy (wówczas następuje zbieg przecinków z tym postawionym i wystarczy tylko jeden).

  8. angelika pisze:

    Czy w zdaniu: „Jednakże stając wobec tajemnicy rzeczywistości, dusza nie może na mocy dekretu stać się czysta.” postawimy przecinek po wyrazie „jednakże”?

    • Paweł Pomianek pisze:

      To jest zawsze taki dylemat, czy jest to miejsce, gdzie można by opuścić przecinek, pomimo że struktura zdania nakazuje go postawić. Ja bym radził przecinek postawić, bo zdanie nadrzędne to Jednakże dusza nie może na mocy dekretu stać się czyta.

  9. Anna pisze:

    Czy w zdaniu „Odbieramy informacje, czytając, a nie słuchając.” oba przecinki – zgodnie z ww. zasadą – postawione są poprawnie? Wg mnie pierwszy po prostu „nie pasuje”, ale… 🙂

    • Paweł Pomianek pisze:

      Tak, pierwszy przecinek jest nawet bardziej konieczny niż drugi, bo oddziela czasownik od imiesłowu. Swoją drogą wg starych zasad polszczyzny obowiązujących do początku lat 90-tych, tego pierwszego przecinka rzeczywiście by się nie stawiało.

      • Kacper3100 pisze:

        Niby z Pana taki polonista, a sam Pan popełnił błąd. „90-tych” to błąd, powinno być „90.” (z kropką).

        • Paweł Pomianek pisze:

          (…) nie ma możliwości, by moje wpisy były wolne od błędów. Teksty wolne od błędów praktycznie nie istnieją. Gdy czyta się jakiś artykuł po raz piętnasty, zawsze można coś jeszcze w nim poprawić. A teksty niniejsze to przecież blogonotki, a więc z definicji – publikowane krótko po napisaniu. Jest jeszcze jedna istotna zasada korektorska – swoich błędów zwyczajnie się nie zauważa. W związku z tym zapewne będzie tak, że nieraz to Czytelnicy zwrócą piszącym na tym blogu uwagę, że należałoby pewne rzeczy napisać inaczej, w innym miejscu postawić przecinek lub użyć innego słowa lub małej, a nie wielkiej litery. Będzie to zapewne z pożytkiem dla wszystkich korzystających z tego bloga.

          Z notki wstępnej.

          A za tę uwagę oczywiście dziękuję. I po raz kolejny wyrażam radość, że dotyczy ona komentarza, a nie samego wpisu, które staram się zawsze pisać o wiele staranniej.

  10. Dominika S. pisze:

    Chciałabym zapytać, co należy zrobić z przecinkiem w takim zdaniu: „Zawrócił jej w głowie sprawiając, że dziewczyna musi zdecydować, co jest dla niej naprawdę ważne”. Zgodnie z regułą przecinek powinien być przed słowem „sprawiając”, ale czy przed „że” również należy go postawić?

    • Paweł Pomianek pisze:

      Potrzebne są dwa przecinki. Zawrócił jej w głowie, sprawiając, że dziewczyna musi zdecydować…

      Fragment dziewczyna musi zdecydować to kolejne zdanie, więc musi być oddzielone przecinkiem.

  11. Mateusz pisze:

    Wspaniale, że istnieje tego typu blog! Tak trzymać. Życzę wytrwałości w jego prowadzeniu.

  12. Pingback: Przecinki i imiesłów zakończony na -ąc | Językowe dylematy

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *