Łączliwość leksykalno-semantyczna

Dlaczego biznesmen jest znakomity, ale już nie wybitny? Dlaczego możemy wyrządzić krzywdę, ale nie możemy wyrządzić zdrady? Dlaczego rolę tylko odgrywamy, a nie możemy jej pełnić? Dlaczego popularność się zyskuje, a nie odnosi, choć będący synonimem sukces można również odnieść? Kwestia tytułowej łączliwości jest jedną z najtrudniejszych w używaniu języka. Jest również największym wyzwaniem przy nauce języka, zwłaszcza obcego. Bywa też niekiedy problematyczna w pracy z autorami.

Te problemy z dogadaniem się z autorami wynikają właśnie z tego, że najtrudniej ten temat wytłumaczyć i wskazać konkretny argument przeciw danej wadliwej konstrukcji. Z łączliwością leksykalno-semantyczną tak bowiem po prostu jest – utrwaliło się w języku, że z jednymi wyrazami dane słowo się zgrywa, a z innymi nie, nawet jeśli te dwa wyrazy, z którymi chcemy je zestawić, są synonimami. By więc tę kwestię opanować, potrzeba ogromnej kultury języka, obycia z językiem, osłuchania się poprawnej polszczyzny. Z doświadczenia w pracy redakcyjnej powiedziałbym, że największy problem z kwestią owej łączliwości mają autorzy mieszkający od wielu lat zagranicą. Tak się widocznie składa, że nie tylko jest się jej – łączliwości – najtrudniej nauczyć, ale chyba i najszybciej się ona zaciera.

Łączliwość ta – wyjaśnia trudność w jej przyswajaniu dr Agata Hącia (źródło wszystkich cytatów podaję na końcu tekstu) – „opiera się bowiem w dużej mierze nie na opanowaniu reguł, nie na nauczeniu się na pamięć podręcznika, lecz na wychwyceniu i uwewnętrznieniu czegoś, co moglibyśmy nazwać duchem języka, tradycją używania słów, ich konotacjami znaczeniowymi i kulturowymi (…)”.

Spróbujmy jednak krótko przybliżyć, czym w ogóle jest łączliwość leksykalno-semantyczna, by temat stał się bardziej zrozumiały.

Na początek rzecz najbardziej podstawowa, czyli wyjaśnienie znaczeń wyrazów wchodzących w skład tego już w swoim brzmieniu skomplikowanego terminu. Leksyka to zasób słów danego języka; semantyka to nauka o znaczeniach. Jak możemy się domyślić, chodzi więc tutaj o kwestię połączeń słowno-znaczeniowych.

I faktycznie w tych związkach z innymi słowami, w których dany wyraz może występować, najważniejsze jest znaczenie. Ale nie tylko ono się liczy. Dr Hącia ładnie to ujmuje, pisząc tak:

Potocznie można powiedzieć, że wyrazy mają zdolność lubienia się z innymi słowami. Z niektórymi lubią się bardziej niż z innymi, z kolei innych nie znoszą. I te upodobania trzeba znać, by poprawnie – pod względem łączliwości – używać języka.

Mówimy o dwóch rodzajach łączliwości leksykalno-semantycznej. Pierwszy rodzaj to łączliwość systemowa, kategorialna. I ta generalnie nie rodzi problemów. Wiele wyrazów tworzy regularne połączenia z innymi i można je zestawić właściwie ze wszystkimi wyrazami, do których pasują pod względem znaczenia. Jest tak na przykład z przymiotnikiem ciepły. O wszystkim, co tylko jest ciepłe, można powiedzieć, że jest… ciepłe: ciepłe żelazko, ciepły obiad, ciepłe stopy, ciepły dotyk, ciepłe słowa etc.

Ale jest i drugi rodzaj łączliwości, którą nazywamy łączliwością normatywną. I tutaj właśnie zaczynają się schody. W tym przypadku bowiem musimy wymienić poszczególne słowa, poszczególne elementy jakiejś kategorii, by określić łączliwość jakiegoś wyrazu.

Na przykład czasownik wyrządzać – pisze dr Hącia – łączy się z rzeczownikami krzywda, szkoda, przykrość, zło (…), ale już nie z rzeczownikami strata czy zdrada, choć te są synonimami przywołanych wyrazów. Stratę natomiast się powoduje albo niesie. A przed stu laty można było też wyrządzać zdradę.

Ano właśnie! Stąd się łączliwość normatywna i ograniczenia w łączliwości części wyrazów biorą – ze zmian w języku. Konkretne powody są różne: zmienianie się normy językowej, ewolucja znaczeń wyrazów, kostnienie pewnych wyrażeń tak, że kiedyś powszechne, dziś pozostają obecne tylko w niektórych zwrotach.

Przywołam tylko jeden przykład z kilku opisywanych przez dr Hącię we wskazanym niżej artykule. Przykład ów dotyczy wyrażenia do rozpuku.

Dziś znaczy ono „bardzo intensywnie, bardzo mocno” i łączy się tylko z czasownikiem śmiać się. Tymczasem pochodzi przecież od rzeczownika rozpuk, który miał słownikowe znaczenie „pęknięcie”, a przecież pękać, pęknąć można było z wielu powodów. Dlatego też kiedyś i krzyczano do rozpuku, i – jak dziś – śmiano się. (…) Póki w użyciu był rozpuk, póty motywacja połączeń była czytelna i dało się tworzyć seryjne zwroty metaforyczne. Gdy rozpuk (…) zanikł, z serii połączeń utrwaliło się tylko jedno: śmiać się do rozpuku, które zyskało status frazeologizmu.

To właśnie kwestia łączliwości – mimo wszystko do pewnego stopnia enigmatyczna – sprawia, że niektóre zwroty w języku brzmią po prostu źle, coś nam w nich nie pasuje, choć czasem… po prostu nie umiemy powiedzieć, dlaczego.

– Paweł Pomianek

Źródło:

Agata Hącia, Czy poprawne jest wyrażenie wybitny biznesmen, art. [w:] Ucha, fochy, tarapaty, Warszawa (PWN) 2019, s. 274–277.


5 odpowiedzi do „Łączliwość leksykalno-semantyczna”

  1. Monika

    Czy „ordynarny strumień wody” w znaczeniu gruby strumień jest niepoprawnie? I jaki to rodzaj błędu językowego?
    Strumień tu ma znaczenie wzorcowe. Ordynarny może oznaczać gruby.
    Myślę, że coś nie tak jest z łączliwością? Albo gruby nie może być strumień i ze znaczeniem wtedy też ? Czy tu mamy błąd leksykalny, związany z łączliwością?

    • Paweł Pomianek

      Bardzo dobre pytanie! Niestety nie znam takich. Oczywiście jest korpus języka polskiego PWN, ale nikt nie daje gwarancji, że są to teksty wzorcowe. Sporo rzeczy można sobie sprawdzać w słownikach poprawnej polszczyzny, np. w wersjach elektronicznych.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Strona dla każdego, dla kogo sposób, w jaki się wyraża czy w jaki pisze, jest ważny, jak również dla tych, którzy mają jakiś językowy dylemat i nie wiedzą, gdzie mogą znaleźć jego rozwiązanie. Piszcie do nas, a my na pewno w tym pomożemy. Paweł PomianekAutorami tekstów na stronie są Paweł Pomianek, gospodarz i właściciel serwisu, oraz jego współpracownicy.

Zadaj pytanie

Polub nas!

Archiwa

Luty 2021
N P W Ś C P S
 123456
78910111213
14151617181920
21222324252627
28  

Nasze nagrania