Karze i każe. Rzadko i żaden

Niby oczywistości, ale jednak warto o nich przypomnieć, bo wbrew pozorom wielu użytkowników języka ma tendencję do mylenia pisowni tych wyrazów.

Karze – pochodzi o karać. Np. Sędzia karze zawodników żółtymi kartkami.
Każe – pochodzi o kazać. Np. Sędzia każe mu podejść bliżej, potem wyciąga kartkę.

Dlaczego wiele osób myli pisownię tych wyrazów? Myślę, że przyczyny są dwie. Po pierwsze liczne formy tych wyrazów brzmią identycznie, np.: karzę, karze, karzą, karz; każę, każe, każą, każ. Jest jednak i drugi istotny powód, którego obecność starałem się zasugerować w podanych wyżej przykładach: zarówno karać, jak i kazać coś może tylko osoba (lub instytucja), która ma władzę nad drugą osobą (czy grupą osób). Każę ci to zrobić, a jeśli nie posłuchasz – ukarzę cię. Wyrazów tych używamy w bardzo podobnych kontekstach.

Znaczenia słów rzadko i żaden wyjaśniać nie musimy. Wiem jednak zarówno po sobie – przed laty w praktyce musiałem się tego uczyć niekrótko – jak i po moich znajomych, że niejednokrotnie można się złapać na pisowni *żadko (w drugą stronę też popełnia się błędy, ale chyba z mniejszą częstotliwością). Moim zdaniem tutaj również mamy do czynienia z pomieszaniem tych wyrazów przez pewne ich podobieństwo (brzmieniowo tożsame pierwsze trzy litery, ta sama liczba liter i sylab, centralne miejsce graficznie górującego d) oraz podobny krąg znaczeniowy. Zarówno rzadko, jak i żaden związane są z wyrazami mało, nic; kojarzyć się mogą z jakimś brakiem, niedoskonałością, nieobecnością, niepraktykowaniem czegoś (rzadko jeżdżę, żaden ze mnie rowerzysta). Także tutaj – obok pisowni – o pomyłkach decyduje więc w dużej mierze fakt, że wyrazów tych używamy w nieco podobnych kontekstach.

Dlatego, zapisując powyższe wyrazy, warto mieć się na baczności i dobrze się zastanowić – zwłaszcza w przypadku pierwszej pary wyrazów: czy chodzi nam o karę, czy o nakaz.

Paweł Pomianek

Na zdjęciu Magdalena Miernik. © by Magdalena Miernik

Ten wpis został opublikowany w kategorii Teksty publicystyczne i oznaczony tagami , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

2 odpowiedzi na „Karze i każe. Rzadko i żaden

  1. gig pisze:

    Jak się ma osoba na zdjęciu do powyższego artykułu. Nie mogę znaleźć związku. Czy jest to ilustracja do „poprawnej polszczyzny” ? Czy po prostu drugie hobby autora… portret amatorski + promocja koleżanek. Internetowe „róbta co chceta”, ale dlaczego nie… Każdy jest panem, swojego tu, poletka. Sam artykuł bardzo pomocny. Dzię-ku-je-my

    • Z pewnością znajdzie Pan na portalu zdjęcia, które pewnie jeszcze mniej pasują. Ale i takie, które są bezpośrednio tematycznie związane z tekstami. To akurat zdjęcie tematycznie kojarzy mi się z wyrazami kazać i karać – w sensie, że taka groźna. Nie ma tutaj więc skojarzenia z poprawną polszczyzną, ale jest z częścią tematu omawianego w artykule. Pewnie można to było uwypuklić w podpisie pod zdjęciem, tak jak wielokrotnie gdzie indziej. Zdjęcie nie jest mojego autorstwa i nie należy bezpośrednio do zasobów Językowych Dylematów, co zostało wskazane pod artykułem.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *