Częstochowa i Kolbuszowa – dlaczego różne odmiany?

Ostatnio mój przyjaciel zwrócił uwagę na interesującą kwestię:

Czemu mówi się w Kolbuszowej, a nie w Kolbuszowie? Przecież to tak jak Częstochowa…

Jak pisałem kiedyś w przedstępnym wpisie na tym blogu, znam i takich, co jeżdżą do Częstochowej, ale to oczywiście poważny błąd – w dodatku brzmiący dość zabawnie.

Ale do rzeczy… Ogólnie z wyrazami w języku polskim jest tak, że mają różne typy odmiany. Zdarza się tak nawet w przypadku wyrazów o podobnej formie podstawowej – i po prostu trzeba o tym wiedzieć, obywając się z językiem (dlatego też język polski bywa tak trudny do nauki dla obcokrajowców).

Można powiedzieć, że w przypadku odmian nazw miejscowości możemy się spodziewać szczególnych niespodzianek. Niekoniecznie dlatego, że te wyrazy mają bardziej nieregularną odmianę niż inne. Raczej dlatego, że nazwy wielu miejscowości są znane przede wszystkim lokalnie. Na przykład takie Szebnie. Trzeba raczej pytać miejscowych (lub sprawdzić w słowniku), czy jest to TO Szebnie, czy raczej są to TE Szebnie. Sam wyraz nie mówi nam, czy jest to rodzaj nijaki liczby pojedynczej, czy raczej liczba mnoga.

Wracając do nazw Częstochowa i Kolbuszowa, raczej odwróciłbym pytanie. Tzn. zapytałbym, skąd taka odmiana nazwy miejscowości Częstochowa. Dlaczego? Ponieważ to Kolbuszowa odmienia się bardziej regularnie. Jak czytamy pod hasłem Odmiana nazw miejscowych w Nowym słowniku poprawnej polszczyzny

(…) nazwy na -a [odmieniają się] jak przymiotniki żeńskie (MW. Biała, DCMs. Białej, BN. Białą).

Ale nieco dalej znajdziemy następującą informację:

Włączanie nazw o budowie przymiotnikowej do omawianego modelu odmiany nie jest bezwyjątkowe. Takie określenia, jak Częstochowa, Jabłonna, Jeziorna, Włoszczowa, Wschowa, mimo oczywistego podobieństwa do przymiotników, odmieniają się jak rzeczowniki żeńskie, np. M. Jeziorna, Wschowa; D. Jeziorny, Wschowy, CMs. Jeziornie, Wschowie, B. Jeziornę, Wschowę, N. Jeziorną, Wschową, W. Jeziorno, Wschowo.

Jeśli miałbym się podjąć odpowiedzi na pytanie, dlaczego Kolbuszowa odmienia się bardziej regularnie niż Częstochowa, odwołałbym się – jak zawsze – do kwestii częstotliwości użycia. W języku polskim jest tak, że najbardziej regularnie odmieniają się zazwyczaj wyrazy używane stosunkowo rzadko. Przyjęła się kiedyś odmiana tradycyjna i tak zostało. Ale wyrazy używane często mają tendencje do różnorakich ewolucji – najczęściej w kierunku upraszczania (choć nie wiem, czy akurat w tym konkretnym przypadku jest to rodzaj uproszczenia). Dlatego m.in. to właśnie wśród wyrazów używanych bardzo często w sąsiedztwie występuje tyle zrostów. Zresztą sam wyraz Częstochowa jest tzw. złożeniem (z elementem spajającym o), podczas gdy Kolbuszowa jest jednym całościowym wyrazem.

Paweł Pomianek

Ten wpis został opublikowany w kategorii Odpowiedzi na pytania i oznaczony tagami , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

Jedna odpowiedź na „Częstochowa i Kolbuszowa – dlaczego różne odmiany?

  1. seicento900 pisze:

    Nie zgodzę się, że wyraz Częstochowa jest złożeniem. Katarzyna Kłosińska w PR3 tłumaczyła kiedyś, że Częstochowa oznaczała wieś należącą do niejakiego Czestocha, był to przymotnik dzierżawczy. Tak samo powstało wiele innych nazw miejscowości zakończonych na -ów/-ew, -owa/-ewa, -owo/-ewo (np. Tomaszów = gród Tomasza, czyli „Tomaszów gród”).

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *