Zaś i natomiast. Czy można używać zamiennie?

Zadaj swoje pytanie!Oto email od Czytelniczki, jaki otrzymaliśmy ostatnio:

Szanowni Państwo,

w ostatnim czasie stanęłam przed dwoma językowymi dylematami. 🙂
Mianowicie:

I
1. W jakich sytuacjach używa się spójnika „zaś”?
2. W jakich sytuacjach używa się spójnika „natomiast”? Jak bardzo zdanie powinno być „przeciwstawne”, żeby nie być tylko „poboczne”?
3. Czy zawsze można użyć tych spójników zamiennie? W jakim zakresie ich użycie się pokrywa?

II
Czy wyrazy „uzasadniony” i „zasadny” znaczą dokładnie to samo? Czy można używać ich w 100 % zamiennie?


I
1. Wielki słownik poprawnej polszczyzny PWN mówi o spójniku zaś tak: A) „spójnik łączący wypowiedzenia współrzędnie przeciwstawne”; B) „partykuła uwydatniająca przyłączony człon zdania, wskazująca, że treść zdania odnosi się przede wszystkim do wyrazu, który następuje po niej”.

Jeżeli chodzi o definicję A, to podaje przykładowe zdania: „W starożytności główną rolę odgrywał Rzym, we wczesnym średniowieczu zaś zastąpiło go Bizancjum”, „Kobiety pozostały w salonie, mężczyźni zaś przeszli do biblioteki”.

Definicja B jest podparta przykładem takim: „Lubił wszystkie ryby, najbardziej zaś pstrągi”.

3. Od razu można odpowiedzieć na pytanie nr 3: Próbując podstawić spójnik natomiast w miejsce zaś, widzimy, że tylko w przypadku definicji A to się sprawdza, bo można powiedzieć: „Kobiety pozostały w salonie, mężczyźni natomiast przeszli do biblioteki”. Zdania „Lubił wszystkie ryby, najbardziej natomiast pstrągi” nie można zaakceptować w żaden sposób.

2. A jeżeli chodzi o spójnik natomiast, to cytowany wyżej słownik mówi: „spójnik wprowadzający zdanie o treści przeciwstawnej; za to, przeciwnie zaś” i podaje przykłady: „Większość ptaków jest aktywna w dzień, natomiast sowy polują w nocy”, „Starszy syn był okazem zdrowia, natomiast młodszy często chorował”.

Przy okazji słownik podaje uwagę, że spójnika natomiast nie można używać jako spójnika wprowadzającego dopowiedzenie. A zatem błędne jest zdanie: „W Gdańsku Lechia wygrała ze Śląskiem, natomiast w Warszawie Legia rozgromiła Zagłębie”. Powinno być: „W Gdańsku Lechia wygrała ze Śląskiem, a w Warszawie Legia rozgromiła Zagłębie”. Myślę, że ta uwaga pomoże rozpoznać sytuacje, gdy użycie spójnika natomiast jest uprawnione.

II
Słowo uzasadniony oznacza (podaję według Słownika języka polskiego Szymczaka): „oparty na obiektywnych racjach, podstawach; słuszny, usprawiedliwiony”. Słowo zasadny oznacza: „mający podstawę, uzasadnienie; uzasadniony, umotywowany”. Widzimy więc, że oba słowa mają podobne znaczenie, jeżeli nie takie samo. Można zatem uznać, że zamienne stosowanie tych słów jest uzasadnione lub zasadne, jak kto woli.

Tomasz Powyszyński

Ten wpis został opublikowany w kategorii Odpowiedzi na pytania i oznaczony tagami , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

6 odpowiedzi na „Zaś i natomiast. Czy można używać zamiennie?

  1. Gustaw pisze:

    Ponieważ mam wrażenie, że nieco mgławicowo przedstawiłem argument za niewymiennością spójników „zaś” i „natomiast”, pozwolę sobie przytoczyć tekst ze wspomnianej przeze mnie książki. Oddaję głos autorom poradnika:

    W znaczeniu przeciwstawnym używany jest także spójnik „natomiast”. Może on występować tylko między zdaniami (nie między członami zdań) i nadaje się raczej do języka pisanego, w którym też nie należy go nadużywać. „Natomiast” nie jest po prostu synonimem spójników „a”, „ale”, „lecz”; można go użyć tylko wtedy, gdy zdania zawierają treści przeciwstawne, np.: „Matka choruje, ojciec natomiast czuje się świetnie”, „Nie zmienimy przeszłości, możemy natomiast wpływać na przyszłość”, „Pierwsza jego powieść była bestsellerem, natomiast następne nie zbudziły żadnego zainteresowania”.
    Jeśli przeciwstawienie ma charakter formalny, a więc polega tylko na tym, że w każdym zdaniu mówimy o czymś innym, należy użyć spójnika „a” lub „zaś” (ten ostatni nie może występować na pierwszym miejscu w zdaniu), np.: „Kowalski skacze w dal, a jego brat (nie „natomiast jego brat”) biega przez płotki”; „Rano rozpoczną się wykłady, po południu zaś (nie „natomiast po południu”) słuchacze będą zwiedzać muzeum”; „Na ścianach wisiały obrazy starych mistrzów, a na podłodze (nie „natomiast na podłodze”) leżał piękny puszysty dywan”.

    Mój komentarz: przeciwstawienie w trzech przytoczonych przez autorów zdaniach zachodzi między elementami:
    1) choruje vs. czuje się świetnie (nie między matka vs. ojciec)
    2) przeszłość vs. przyszłość
    3) bestseller vs. nie wzbudziły żadnego zainteresowania (nie między pierwsza powieść vs. następne powieści).
    Wobec tego w zdaniach przytoczonych przez autora, tj. „W starożytności główną rolę odgrywał Rzym, we wczesnym średniowieczu zaś zastąpiło go Bizancjum” oraz „Kobiety pozostały w salonie, mężczyźni zaś przeszli do biblioteki” spójnika zaś nie można zastąpić spójnikiem „natomiast”.
    Nie ma tu mowy o względności spowodowanej różną interpretacją, ponieważ w zdaniach tych zachodzi wyłącznie formalne, nie „realne” przeciwstawienie: Rzym vs. Bizancjum, starożytność vs. wczesne średniowiecze, kobiety vs. mężczyźni, salon vs. biblioteka. Czyli zdania te tak naprawdę są tylko pozornie (wyłącznie formalnie) przeciwstawne, toteż użycie w nich spójnika „natomiast” jest błędem.

  2. Gustaw pisze:

    PPS Warto by w związku z tym poprawić tezę autora artykułu, wg której słowa „natomiast” można użyć również w zdaniach (1) i (2), autor bowiem pisze błędnie:

    Próbując podstawić spójnik natomiast w miejsce zaś, widzimy, że tylko w przypadku definicji A to się sprawdza, bo można powiedzieć: „Kobiety pozostały w salonie, mężczyźni natomiast przeszli do biblioteki”.

    [Poprzednie PPS proszę wykasować, bo coś się popsuło].

    • Paweł Pomianek pisze:

      Nie jestem autorem tekstu, dlatego sam nie mogę ingerować w jego treść. Zwłaszcza że błąd nie jest wcale taki oczywisty – w dużej mierze jest to kwestia interpretacji. Osobiście, redagując książki, aprobuję natomiast wszędzie tam, gdzie w miejsce tego słowa logiczne jest wstawienie w przeciwieństwie do tego.

      Oczywiście wysłałem autorowi link do Pańskiej uwagi.

  3. Gustaw pisze:

    PS Piszą o tym: Kochański W., Klebanowska B., Markowski A, „O dobrej i złej polszczyźnie”, Wiedza Powszechna, Warszawa 1987, ss. 211-212.

  4. Gustaw pisze:

    (1) „W starożytności główną rolę odgrywał Rzym, we wczesnym średniowieczu zaś zastąpiło go Bizancjum”, (2) „Kobiety pozostały w salonie, mężczyźni zaś przeszli do biblioteki”.

    W tych zdaniach słowa „zaś” nie można zastąpić słowem „natomiast”. Różnią się te przykłady bardzo od zdań: (3) „Większość ptaków jest aktywna w dzień, natomiast sowy polują w nocy”, (4) „Starszy syn był okazem zdrowia, natomiast młodszy często chorował.

    W zdaniach (1) i (2) jest pozorne, czy też połowiczne przeciwstawienie – kobiety vs. mężczyźni, starożytność vs. średniowiecze.

    W zdaniach (3) i (4) przeciwstawienie jest, rzekłbym, pełne, rzeczywiste: dzień vs. noc, zdrowie vs. choroba.

    Ta różnica powoduje, że tylko w zdaniach (3) i (4) można zastosować słowo „natomiast”, w zdaniach (1) i (2) należy użyć słowa „zaś”.

  5. blue pisze:

    Cyt.: „Jak bardzo zdanie powinno być „przeciwstawne”, żeby nie być tylko „poboczne”?”

    Poprawnie powinna Pani napisać:
    „Jak bardzo zdanie powinno być „przeciwstawne”, żeby nie było tylko „poboczne”?”
    lub
    „Jak bardzo zdanie powinno być „przeciwstawne”, żeby nie być tylko „pobocznym”?”

    Pozdrawiam

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *