Z wielką przyjemnością podsuwam Państwu wywód na temat cofania przecinka, który przysłał mi nasz stały Czytelnik p. Witold. Mało temu tematowi poświęcaliśmy dotąd miejsca na Językowych Dylematach, a kwestia jest ciekawa i warta zauważenia. Pod refleksją pana Witolda – parę słów ode mnie. Naszą korespondencję publikuję rzecz jasna za zgodą interlokutora.
Dzień dobry,
dzisiaj pozwolę sobie na podzielenie się z Panem moimi wątpliwościami dotyczącymi spójnika zestawionego „w chwili gdy”. Przeglądając zdania w korpusie językowym Poradni PWN zwróciłem uwagę na różną, moim zdaniem, interpretację reguły cofania przecinka w odniesieniu do ww. spójnika.
W poradzie https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/w-chwili-gdy;12656.html czytamy:
Gdyby na słowo chwili padał akcent zdaniowy, to należaloby po nim postawić przecinek, np. „W chwili, gdy rozbrzmiał długo wyczekiwany przez uczniów dzwonek…”. W zdaniu przytoczonym w pytaniu tak jednak nie jest (pod akcentem jest słowo korytarz), dlatego przecinek należy postawić przed wyrażeniem w chwili gdy.
W poradzie udzielonej przez innego eksperta https://sjp.pwn.pl/poradnia/haslo/Przecinek-w-zdaniu-zlozonym;16279.html czytamy:
Warto może zaznaczyć, że w zdaniu trzecim mamy do czynienia z niepotrzebnie (błędnie) postawionym przecinkiem przed gdy. Rozpoczyna się ono od spójnika zestawionego w chwili gdy i obowiązuje tutaj reguła cofania przecinka (tak samo jak w wypadku spójników zestawionych tam gdzie…; tam skąd…; teraz gdy… czy pod warunkiem że…). Wstawianie tego znaku przestankowania po tam, po teraz, po pod warunkiem bywa powszechne. Z tego względu przywołane zdanie powinno było przybrać postać graficzną: W chwili gdy posiadałaś prawo do zasiłku dla bezrobotnych, to Urząd Pracy ma również obowiązek.
Moim skromnym zdaniem akcent w ostatnim wypowiedzeniu pada na słowie „chwili”, a nie „bezrobotnych”, dlatego postawiłbym tu przecinek. W Korpusie Językowym Poradnia podaje wiele przykładowych zdań z tym spójnikiem zestawionym, a akcent wydaje się być kwestią indywidualną autora i korektora, np.:
1) Poznaliśmy się w okolicznościach osobliwych. W chwili, gdy przeprowadzałem przez Alpy słonie Hannibala.
Typ tekstu: Książka
Autor: Gomulicki Leon
Tytuł: Odwiedziny Galileusza
Rok: 1986
2) Jola zrozumiała, że nadszedł czas, by wycofać się z kryjówki. W chwili gdy do stolika podeszła kelnerka, rozgarnęła lekko krzaki i ostrożnie wycofała się nad brzeg jeziora.
Typ tekstu: Książka
Autor: Bahdaj Adam
Tytuł: Wakacje z duchami
Rok wydania: 1996
Rok powstania: 1962
Z góry dziękuję za ewentualny komentarz i rozwianie moich wątpliwości.
Z wyrazami szacunku
Witold
Szanowny Panie,
właściwie trudno byłoby mi rozwiewać Pańskie wątpliwości, bo mogę jedynie potwierdzić, że kwestia akcentu i związanego z nim cofania (bądź nie) przecinka zależy od autora i redaktora/adiustatora (wydaje mi się, że korektor już nie powinien w to ingerować).
Odniosę się jeszcze do tego zdania, o które Pan pyta: W chwili gdy posiadałaś prawo do zasiłku dla bezrobotnych, to Urząd Pracy ma również obowiązek.
Moim zdaniem, podobnie jak Pańskim, mamy tutaj do czynienia z akcentem na „W chwili” i dlatego powinniśmy dostawić przecinek przed „gdy”. To jednak nie zdejmuje z nas obowiązku utrzymania drugiego przecinka, mamy tutaj bowiem do czynienia ze zdaniem złożonym, składającym się z dwóch zdań z orzeczeniami: posiadałaś – ma. Tak więc fragment gdy posiadałaś prawo do zasiłku dla bezrobotnych staje się zdaniem wtrąconym.
Z wyrazami szacunku
– Paweł Pomianek
Dzień dobry,
chciałbym się upewnić, czy do takich połączeń, w których cofa się przecinek, należą również: „to co”, „to gdzie”, „w momencie kiedy”, „tyle to”, „pewnie gdyby”. Oczywiście mówię o sytuacjach, w których nie są one akcentowane. Często występują na początku zdania. Może przykłady według powyższej kolejności.
„To co robimy?”, „To gdzie idziemy?”, W momencie kiedy zobaczyła Adama…”, „Tyle to sam wiedziałem”, „Pewnie gdyby wiedzieli, co zrobiliśmy…”.
Z góry dziękują za odpowiedź.
Dzień dobry.
Wszystkie podane przez Pana przykłady poza jednym wydają się oczywiste. Tym jednym jest W momencie kiedy zobaczyła Adama. Tutaj postawiłbym przecinek, ponieważ najprawdopodobniej fragment kiedy zobaczyła Adama jest wtrąceniem, a W momencie jest częścią zdania nadrzędnego. W pozostałych przypadkach przecinków faktycznie nie postawimy. Zwróciłbym tylko uwagę, że w oficjalnej polszczyźnie powiemy To dokąd idziemy?. Ale u mnie w regionie też w takich znaczeniach używa się gdzie.