Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (55)

Poniższe ciekawostki ponownie opracował Tomasz Marek.

1.
Czy wiesz, że…
w staropolszczyźnie epoki przedpiśmiennej istniało zróżnicowanie znaczeniowe form czasu bezokolicznikowego złożonego (będzie widzieć) i form osobowych tegoż czasu (będzie widział)? Forma osobowa (będzie widział) miała znaczenie futurum exactum, czyli czasu przyszłego uprzedniego. W zastosowaniach wyglądało to tak:
Będę widzieć podchodzącego nieprzyjaciela.
Będę widział, zanim nieprzyjaciel się zbliży.
za: Grzegorz Jagodziński, Gramatyka

2.
Czy wiesz, że…
czasowniki patrzeć i patrzyć są równoprawne, choć ich popularność użycia zależy od czasu gramatycznego? Forma bezokolicznikowa patrzeć jest znacznie częstsza niż patrzyć, ale w czasie przeszłym jest odwrotnie: forma patrzyłam jest częściej używana niż patrzałam.

3.
Czy wiesz, że…
w staropolszczyźnie rzeczownik goła był synonimem śmierci? Objawia się to w licznych, często zapomnianych przysłowiach: „Nie pomogą zioła, kiedy każe wsiadać goła”, „Goła ma ten obyczaj – odstrychnie od wszystkiego”. Z gołym (w roli przymiotnika) jest też staropolski (Adam Korczyński, XVII/XVIII w.) frazeologizm „panienka na gołym obroku stoi”: „jest przypowieścią prostą o tych, które już ołtarza dorostą” (pisownia oryginalna), czyli o czekającej zamążpójścia.
za: A. Brückner, Język Wacława Potockiego…

4.
Czy wiesz, że…
miesiąc styczeń do XVI wieku był lutym? U początków naszego stycznia stoi forma sieczeń* nawiązująca do sieczenia, czyli ‘wyrębu drzew’. Wariantem słowa sieczeń było słowo tyczeń, pochodzące od rodzaju drewna użytkowego, czyli ‘tyki, drąga’. Ostatecznie około XV-XVI wieku z połączenia siecznia z tyczniem powstała postać styczeń. A luty przesunięto o miesiąc.
za: prof. Jan Miodek dla „Gazety Wrocławskiej”
* – inni wywodzą nazwę stycznia od „stykania” się ze starym rokiem

5.
Na pewno wiesz…
co dziś oznaczają słowa grzecznie, grzeczny. Kiedyś (XVII w.) ich słownikowa definicja była inna: »dobrze (dobry itd.), przyzwoicie, stosownie, właściwie, trafnie; uprzejmie, łaskawie«, bo pochodził od „k-rzeczy”, czyli „do rzeczy”, ale i tak nasi antenaci rozumieli grzeczność jeszcze inaczej: grzeczna mogła być hulanka (tzn. że i gorącą głowę szabelką studzono, i dziewkom wygodzono – grzecznie oczywiście – i pod stół wielu wpadło), grzecznie można było „kury ryżem przyprawić”, grzecznie można było umierać (kto zaproponuje synonim?). A oto cytat z Ksiąg Metamorphoseon… (1638 r.) Kaspra Niesieckiego: ‘Nieśmieszli w knieie źwierząt sámá wniść bespiecznie/ z Bogiem możesz pustynie leśne zwiedzić grzecznie’.
Wygląda na to, że dawniej grzecznie, grzeczny były słowami-wytrychami, które oznaczały wszelką pochwałę. Słowo to zmieniło znaczenie w XVII w. i odtąd grzeczny znaczy „dobrze wychowany, posłuszny”. Azaliż nie grzeczna to ciekawostka?
za: IJP PAN, Elektroniczny słownik języka polskiego XVII i XVIII w.
za: B. Walczak, Zarys dziejów języka Polskiego