Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (74)

Przy tworzeniu ciekawostek ponownie skorzystałem z inspiracji wydanej przez PWN książki Uchy, fochy, tarapaty Agaty Hąci (1, 3, 4) oraz publikacji właściciela eKorekta24.pl Łukasza Mackiewicza, pt. 497 błędów (2), (oprac. ciekawostek: Paweł Pomianek).

Małgorzata Kubicz / © Językowe Dylematy 2015, zdjęcie: Marcin Bukała

1.
Czy wiesz, że…
choć rzeczownik opus jest zakończony na „s”, co sugerowałoby, że jest rodzaju męskiego, w rzeczywistości – podobnie jak w łacinie, z której został zapożyczony – ma rodzaj nijaki? Dlatego powiemy i napiszemy to opus, a nie *ten opus. To jednak nie koniec wyjątkowości tego wyrazu. Będąc rodzaju nijakiego, w odmianie zachowuje się on bowiem jak rzeczownik rodzaju… męskiego. Odmieniamy go więc tak jak np. rzeczownik rebus: opusu, opusowi, z opusem.

2.
Czy wiesz, że…
liczebniki nieokreślone moc, gros i szereg, które w swej pierwotnej funkcji były rzeczownikami, wymagają czasownika w rodzaju nijakim? Jest tak pomimo tego, że moc jest rodzaju żeńskiego a szereg – męskiego. Rzeczowniki te uległy procesowi numeralizacji (uliczebnikowienia), znacząc w tej wtórnej funkcji tyle co ‚duża ilość czegoś’. Dlatego też mają również wymagania gramatyczne charakterystyczne dla liczebników. Istnieją oczywiście również konteksty, w których wyrazy te występują w funkcji rzeczowników – wtedy rodzaj orzeczenia jest zgodny z ich rodzajem (np. pierwszy szereg wroga padł [nie *padło] po pierwszej salwie).

3.
Czy wiesz, że…
ucha są w kłódkach, torbach, siatkach, dzbanach, igłach, czyli wszystkich rzeczach z częściami w kształcie łuku, prostokąta lub pętli (zwykle będących uchwytami)? Natomiast czapka z klapkami opuszczanymi po bokach ma już uszy – być może dlatego, że stykają się one z ludzkimi uszami.

4.
Czy wiesz, że…
piszemy wziąć a nie *wziąść, ponieważ wyraz ten pochodzi od jąć? Podobnie jak: odjąć, przejąć, podjąć, nająć czy zdjąć.


Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Strona dla każdego, dla kogo sposób, w jaki się wyraża czy w jaki pisze, jest ważny, jak również dla tych, którzy mają jakiś językowy dylemat i nie wiedzą, gdzie mogą znaleźć jego rozwiązanie. Piszcie do nas, a my na pewno w tym pomożemy. Paweł PomianekAutorami tekstów na stronie są Paweł Pomianek, gospodarz i właściciel serwisu, oraz jego współpracownicy.

Zadaj pytanie

Znajdź nas na Facebooku

Archiwa

Lipiec 2020
N P W Ś C P S
« Cze    
 1234
567891011
12131415161718
19202122232425
262728293031  

Nasze nagrania