Czy wiesz, że… Ciekawostki językowe (43)

Nową porcję ciekawostek przygotował Tomasz Marek.

Południca – według wierzeń słowiańskich złośliwy i morderczy demon polujący latem na tych, którzy niebacznie w samo południe przebywali w polu (za: Jerzy Strzelczyk: Mity, podania i wierzenia dawnych Słowian). / Zdjęcie: ze zbiorów Magdaleny Forgiel ©

1.
Czy wiesz, że…

zaimek zwrotny, oprócz swej normalnej funkcji w zdaniu, może pełnić funkcję wyłącznie ekspresywną, tj. oddającą uczucia? Dotyczy to celownika (mi, ci, sobie). Aby zdanie pozbawić ekspresji bez zmiany treści, wystarczy ten zaimek wykreślić.
Źle mi wyglądasz.
O, zmizerniała mi pani…
Przestań mi płakać!
To mi człowiek!
Dobrze sobie pani wygląda.
Pamiętaj, żebyś mi wrócił prosto do domu!
A to ci jak nie trzaśnie!
Tu zaś przykład wyrażenia w całości i wyłącznie wyrażającego ekspresję (zdziwienie):
A to ci dopiero!
za: K. Pisarkowa (za H. Safranowiczową), Język Polski, zeszyt XLVIII

2.
Czy wiesz, że…

obok zaimków zwrotnych istnieją inne wyrazy, które w pewnych wyrażeniach pełnią funkcję wyłącznie ekspresywną? Oznacza to, że można je wykreślić bez zmiany treści. Nazywa się je (za Jagodziński, Gramatyka) różnie: modulanty afektujące, partykuły wzmacniające, modalizatory. Należą do nich m.in.:
aby (Czy ty aby nie kłamiesz?)
ci, mi, sobie (A to ci nowina! Dobrze sobie wyglądasz.)
tak (Gdzieś tak w połowie miesiąca…)
i (Tego i żal słuchać.)
to (Kogo to diabli niosą?)
(Kogoż to widzę!?)

3.
Czy wiesz, że…

tak jak człowieka z południa nazywa się powszechnie południowcem, istniały kiedyś (Słownik warszawski 1900 – 1927) analogiczne określenia ludzi z zachodu i wschodu: zachodniowiec (zachodowiec) i wschodniowiec? Na człowieka z północy nie mówiono północnik (z powodu wiadomych skojarzeń), choć nazwy tej użył sam Słowacki (w „Podróży z Ziemi Św. do Neapolu”). O dziwo, żeńskich wersji w/w rzeczowników nie stosowano: południówka to gwarowa wersja południcy (mary polnej), północnica to archaiczna nazwa modłów o północy w kościele greckim, a pozostałych (zachodniówka czy wschodniówka) nigdy nie było.
za: Z. Klemensiewicz, Język Polski, zeszyt XXXVII
PS I co na to feministki? Czy chciałaby któraś być południówką?

Żeńskich wersji w/w rzeczowników nie stosowano. M.in. dlatego, że południówka to gwarowa wersja południcy. I co na to feministki? Czy chciałaby któraś być południówką? / Zdjęcie: Nadezhda Antipova, H. Grushko, Y. Medvedev, A Dictionary of slavic mythology, lic. CC

4.
Na pewno wiesz, że…

zbitkę jak+to (jak to) zapisujemy rozdzielnie. I to niezależnie od znaczenia, choć w zdaniu: „Jak to się stało?”, to jest zaimkiem wskazującym, podczas gdy w wypowiedzeniu „Fałszywe? Jak to, fałszywe!? to jest modulantem afektującym i pełni rolę wyłącznie ekspresywną. Zapis łączny (*jakto!, gdzie to pełni rolę ekspresywną) jest jednak powszechnie stosowany przez językoznawców w zapisie mowy żywej, gwarowej. Cóż, co wolno wojewodzie…

5.
Czy wiesz, że…

co+by można (trzeba!) pisać na dwa sposoby – łącznie bądź rozdzielnie – zależnie od znaczenia? Coby znaczy: „aby”, „żeby”, natomiast co by oznacza: „kto by”, „który/która by”.
Jestże tu taka, co by chciała być moją?
Coby nie jechać w ciemno, wpierw zadzwoń.
Należy podkreślić, że coby należy do wyrażeń potocznych.
Z pisownią co+by jest podobnie, jak z innymi możliwymi w pisowni łącznej i rozdzielnej, np.: tak+że, co+raz, to+by, a+bo.


Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *

Jesteśmy pasjonatami polszczyzny i pracy ze słowem pisanym. Założyliśmy tę stronę, by dzielić się swoją wiedzą na temat naszego języka i rozwiązywać językowe dylematy naszych czytelników. Postawiliśmy sobie za cel także rzetelne przygotowywanie tekstów do druku i pomoc autorom podczas wszystkich kolejnych etapów procesu wydawniczego, dlatego oferujemy profesjonalną redakcję, korektę oraz skład i łamanie tekstu. Autorami tekstów na stronie są: Paweł Pomianek, gospodarz serwisu, właściciel firmy Językowe Dylematy, doświadczony redaktor tekstów oraz doradca językowy, a także zaproszeni goście.

Zadaj pytanie językowe!

Jeśli masz językowy dylemat, kliknij tutaj i zadaj pytanie.

Archiwa

czerwiec 2017
N P W Ś C P S
 123
45678910
11121314151617
18192021222324
252627282930  

Nasze nagrania