Dlaczego na Ukrainę i na Węgry, ale do Włoch i do Francji?

mapkaKilka dni temu Ania zadała nam następujące pytanie:

Skąd formy ‘Jedziemy na Ukrainę/ na Litwę/ na Węgry”, a „Jedziemy do Niemiec, do Francji, do Włoch?” Czy pierwsze formy są w ogóle poprawne? Dlaczego w przypadku niektórych państw i miejsc używamy słówka na, a w innych do?

Na początek krótka odpowiedź na pytanie, czy formy na Ukrainę, na Litwę, na Węgry są poprawne. Oczywiście tak, są to formy poprawne. Dodamy tylko, że w przypadku Litwy można użyć również formy do Litwy, choć występuje ona rzadko.

Teraz kwestia poważniejsza: skąd to zróżnicowanie? Obawiam się, że odpowiedź może Panią nieco zawieść. Otóż o tym zróżnicowaniu decyduje po prostu coś, co nazwalibyśmy… przyzwyczajeniem językowym. Po prostu takie formy, ze względu przede wszystkim na częstotliwość używania, weszły do języka i się w nim zadomowiły. To jest podobnie jak z niektórymi końcówkami fleksyjnymi. Dla przykładu: M: autobus, bus, ale D: autobusu, busa i znowu C: autobusowi, busowi i do końca już (z wyjątkiem jeszcze biernika) identycznie. I nie ma tutaj innego wyjaśnienia, jak po prostu upowszechnienie się takich form.

No dobrze, ale dociekliwy obserwator i użytkownik języka polskiego będzie jednak szukał jakichś racjonalnych motywacji, przesłanek. I tutaj trzeba by się odwołać do pewnych ogólnych zasad dotyczących użycia przyimków do i na.

Na występuje zasadniczo przy nazwach części składowych terytoriów oraz przy nazwach wysp i półwyspów (np. na Cypr). Z kolei do przy nazwach państw, miejscowości, jednostek administracyjnych czy topograficznych pojmowanych jako samodzielne całości (np. do Francji).

Z założenia więc powinniśmy mówić, że jedziemy do jakiegoś państwa. Skąd więc wymienione formy: na Ukrainę, na Litwę, na Węgry? Niektórzy starają się tutaj odwoływać właśnie do tego, że państwa, wobec których używamy obecnie formy na, nie stanowiły kiedyś odrębnych całości, ale były częścią innych terytoriów, np. Węgry – częścią Cesarstwa Austro-Węgierskiego, Słowacja – częścią Czechosłowacji, Ukraina – częścią Cesarstwa Rosyjskiego itp. Ale – dodają zwolennicy tej teorii – użycie przyimka na dotyczy jedynie tych krajów, które znajdują się blisko nas i ich nazwy były częściej używane. Dlatego np. nie mówi się na Słowenię, tylko do Słowenii.

Tę argumentację należy jednak traktować jedynie jako pomocniczą. Zawsze można znaleźć jakieś wyjątki. Kluczowe jest przyzwyczajenie językowe nie zawsze mające racjonalne uzasadnienie.

Paweł Pomianek, Katarzyna Olszewska


38 Replies to “Dlaczego na Ukrainę i na Węgry, ale do Włoch i do Francji?”

  1. "na" czy "w" Ukrainie (dziś przede wszystkim to)

    „na”, „w” – co dotyczy Ukrainy, Białorusi, Litwy, Łotwy i Węgier – ta kwestja nie jest taka jednoznaczna, a tym bardziej oczywista! wyjaśnienie i zajęcie w tej sprawie zasadniczej pozycji przez grono odpowiedzialnych polskich filologów i jako skutek, oficjalnej pozycji Polski, jest rzeczą konieczną. sprawa „na dzisiaj” jest bardzo poważna, powien podbramkowa. chodzi o dobro wspólne, szczególnie o stosunki polsko-ukraińskie, -litewskie, -białoruskie. potrzebuję jeszcze odrobinę czasu, aby to uformować w wymiarze słownym, z modlitwą i błogosławieństwem, ks. J. Zimiński, mic

    • Stefan

      Oczywiście Twoim zdaniem Cypr był pod naszym butem. Ja na Cyprze nie byłem, ale Ty na wycieczce mogłeś być wtedy maiłeś go pod butem:)

      • Tomasz Marek

        Cypr jest terytorium (w tym przypadku wyspą), a nie państwem. Dlatego „na”, tak jak NA Madagaskar, NA Mazury, W Andy, NAD Bałtyk. Ale DO Kowalskich, DO Anglii, DO Saksonii, DO Utah (państwa obecne i jednostki organizacyjne, samorządowe).
        A co do „buta”, to przed 1914 rokiem w Wielkopolsce mówiono o podróżowaniu „NA rzeszę niemiecką”(patrz ciekawostka 54,3), z czego wynika: primo, że nie chodzi o podległość Polsce, a (w tym przypadku) przeciwnie (raczej jednak świadczy to o jednym państwie, ale różnych krainach, regionach); secundo, że sprawa się zmienia w zależności od aktualnego statusu, o czym świadczy również pisownia od małych liter. Kiedyś jeżdżono „DO Kleciny”, a dziś „NA Klecinę” (kiedyś wioska, dziś dzielnica Wrocławia). Ta ostatnia obserwacja pochodzi od prof. Miodka i w jej kontekście dziwi, że wciąż mówimy NA Ukrainę, NA Litwę, choć powinniśmy to zmienić. My, to znaczy uzus, nie językoznawcy. I to się szybko zmieni.

        • Futrzak

          Wszytko ładnie i pięknie tyle że Cypr akurat jest państwem – niepodległość od Wlk Brytanii w 1960 i Madagaskar tez – niepodlegly od 1960 od Francji. Wiec moze DO Cypru i DO Madagaskaru. Chyba ze pańswtwa-wyspy sie nie liczą, bo lecę czy wybieram się NA wyspe a nie DO wyspy.

    • Tomasz Marek

      Zapytanie do RJP i odpowiedź (z 2005 r.):
      „[…] Jak powinny w języku polskim brzmieć skróty nazw miesięcy? Skróty te są użyte w niektórych formatach daty w oprogramowaniu komputerowym. Biorąc pod uwagę autorytet i znaczenie konsorcjum Unicode, myślę, że wkrótce wszyscy producenci oprogramowania będą korzystali z danych na tej stronie www. W obecnej wersji wyglądają następująco: st, lut, mrz, kw, maj, cz, lip, sier, wrz, paź, lis, gr”
      Odpowiedział – w imieniu KOO – dr T. Karpowicz:

      Członkowie Komisji Ortograficzno-Onomastycznej […] zaproponowali cztery warianty zapisu skrótów nazw miesięcy. Trudno tu o jedno rozwiązanie, gdyż polskie nazwy miesięcy są bardzo niejednorodne: luty odmienia się inaczej niż reszta, bo według deklinacji przymiotnikowej; z kolei nazwę maj trudno w ogóle skrócić. Każde z podanych rozwiązań nie odnosi się do języka ogólnego, gdyż w ten czy inny sposób pozostaje w sprzeczności z regułami tworzenia skrótów. Może jednak znaleźć zastosowanie specjalistyczne.
      […]

      a) s-ń, l-y, m-c, k-ń, m-j, c-c, l-c, si-ń, w-ń, p-k, l-d, g-ń;

      b) st., lt., mrz., kw., mj., czrw., lp., sp., wrz., prn., lst., gr.;

      c) stń, ly, mrz, kń, mj, czc, lc, sń, wń, pk, ld, gń;

      d) STY, LUT, MAR, KWI, MAJ, CZE, LIP, SIE, WRZ, PAŹ (lub PAZ), LIS, GRU.

      • Tomasz C.

        Mysle ze wariant d) jest niezly – podobny system jest uzywany w NATO: Jan, Feb, Mar, Apr, May, Jun Jul, Aug, Sep, Oct, Nov, Dec. Tom C.

  2. Christoph

    Hm… dużo się zastanawiałem nad tym dylematem (do czy na).
    Nie szukałem specjalnie źródeł odnośnie tego tematu, ale coś mi przyszło na myśl w związku z tym, że już ćwierć wieku przebywam w Niemczech.
    Wiem w międzyczasie o całym mrowiu (w naszej mowie) zapożyczeń z języka niemieckiego- żeby wymienić te doskonale znane każdemu Polakowi: kartofel (od Kartoffel), hebel (od Hebel), kumpel (od Kumpel) czy majsterstyk (od Meisterstück).
    Nie każdy sobie sprawę, że w naszej mowie funkcjonują obecnie ( i ją wzbogacają) setki germanizmów. Kto np. wie dzisiaj, że czasownik zapeszać pochodzi od zapożyczenia niemieckiego?
    Myślę, (moje przypuszczenie), że głównie – acz nie tylko- okres rozbiorów Polski był „winien” niezaplanowego wzbogacenia naszej mowy. I to oczywiśnie nie tylko w germanizmy (przykładowo pod rosyjską administracją „połknęliśmy” naturalnie całe mnóstwo rusycyzmów).
    I vice versa: niemiecka mowa na przestrzeni wspólnych dziejów wzbogacona została w polonizmy: Grenze (od granica), Säbel ( od szabla), Gurke (od ogórek) itd.
    Osobiście uważam to zjawisko za pozytywne dla każdego języka.
    Podejrzewam nawet, że obcojęzyczne zapożyczenia stały się stymulatorem dla poligloty i geniusza lingwistycznego Ludwika Zamenhofa do stworzenia podwalin pod uniwersalny język esperanto.
    Ale wracając do „na-do”.
    Przyznaję, że w rozmowach ze znajomymi, mówiąc o wizycie u syna w Azji, informuję, iż lecę na Taiwan, bo mi do Taiwanu jakoś nie pasuje…
    I teraz sedno moich przemyśleń.
    Niemiec mówi: ich fahre nach Polen, ich reise nach Spanien, ich fliege nach Australien- jadę do Polski, wyruszam w podróż do Hiszpanii, lecę do Australii.
    Zastanawiam się czy „na” nie stało się potomkiem niemieckiego „nach”.
    Z pozdrowieniem dla wszystkich wielbicieli naszego pięknego języka (aczkolwiek- aby pozostać kosmopolitą, za jakiego się uważam- niekoniecznie piękniejszego od innych)
    Christoph ( germanizm od Krzysztof)
    Krzysztof (polonizm od Christoph)

    • Paweł Pomianek

      Można użyć obu form: nie będzie Węgier – to znaczy reprezentacji tego kraju; nie będzie Węgrów – reprezentantów tego kraju.

  3. Grzegorz

    W zasadzie każda kombinacja opisana przez przedmówców całkiem dobrze się spisuje.
    Nie mamy na szczęście nieskończonej ilości Państw. Tak na szybko zauważam, że faktycznie stosujemy formę „na” zamiast „w, do” w stosunku do Państw, które były niegdyś „komuś” podległe. Robimy to samo w stosunku do regionów. Ale co ciekawe czynimy to tylko w stosunku do obszarów geograficznie nam bliższym. Choć mówimy też na Syberii.. to jednak dzieje się to w Rosji (już nam bliższej). Poboczny wątek to ten dotyczący wszelkich wysp. Tu zawsze „na”. Czyżby znów z założenia kwestia zależności.
    Ukraińcy nas poprawiają i to właśnie od nich, no bardziej przez pewną Rosjankę, dowiaduję się o to, że forma „na” to taka oznaka braku szacunku! Hah… tak właśnie w języku rosyjskim się dzieje. Czy wyjątkiem są tu Węgry, które o sobie mówią w tej formie? Hmm czy to nie kwestia ich naleciałości??? Pozdrawiam.

    • miki

      Proszę zauważyć, że problem „na” i „do” dotyczy w naszym przypadku tylko państw europejskich! Na innych kontynentach wszędzie (poza wyspami) jedziemy DO danego państwa. Stąd interpretacja, że dotyczy to terenów niegdyś podległych i stosunkowo nam bliskich geograficznie, wydaje się najwłaściwsza.

      • Kokos

        Całą tę teoryjkę o używaniu „na” w stosunku do krajów niegdyś podległych można o „kant d..y potłuc”. Mówi się „na Węgry” i „na Węgrzech” a nie „do Węgier” i „w Węgrzech” (w tym ostatnim przypadku możnaby sobie połamać język), chociaż Węgry nigdy do Polski nie należały. To że były częścią Cesarstwa Austriackiego, też nie ma tutaj żadnego znaczenia ponieważ „na Węgry” i „na Węgrzech” funkcjonowało w polszczyźnie zanim ten kraj stał się częścią monarchii Habsburgów. Co więcej, Czechy też były częścią Cesarstwa Austriackiego, od XVII w. całkowicie pozbawionym jakiejkolwiek podmiotowości politycznej (w przeciwieństwie do Węgier), ale mówimy „do Czech” a nie „na Czechy” oraz „w Czechach” a nie „na Czechach”. Skąd zatem wziął się ten „problem” językowy? Wziął się z kompleksów – głównie ukraińskich. Mentalność Ukraińców jest taka, że we wszystkim dopatrują się złych intencji i chęci poniżenia ich. Dlatego uważają, że „Lachy”, „polskie pany” używają tego nieszczęsnego „na” pogardliwie, przez wrodzoną „lacką” perfidię, żeby poniżyć i obrazić naród ukraiński. Jednak nie ma powodów, żebyśmy dostosowywali nasz język do czyjegoś podszytego kompleksami „widzimisię”

  4. Agata

    A może jednak zróbmy jak Ukraińcy? Oni nie mieszkają NA Ukrainie tylko w Ukrainie. Jadą DO Ukrainy.
    I ja tej formy się trzymam ponieważ wiele razy znajomi Ukraińcy zwracali mi uwagę, że źle mówię.

    Ale Polska to dziwny kraj. Chyba wszędzie jest Italia a u nas Włochy.

    • Anna85

      Ukraińcy podkreślają że mieszkają W Ukrainie a nie NA Ukrainie, ponieważ tak to brzmi po rosyjsku. W języku rosyjskim jeszcze niedawno prawidłową formą było NA Ukrainie, ale jakiś czas po odzyskaniu przed Ukrainę niepodległości zmieniono formę na „W Ukrainie”, aby podkreślić tym samym niezależność Ukrainy jako państwa. Uzasadnieniem tego było, że po rosyjski mówi się jadę”W Italiju”, „W Polshu” itp.
      Ukraińcom należy po prostu wytłumaczyć, że w języku polskim ta norma się nie zmieniła w stosunku do Ukrainy i koniec.

      • xyz

        Moim zdaniem nie przypadkiem po polsku jedzie się na: Ukrainę, Białoruś, Litwę i Łotwę. Wydaje mi się, że ma to związek z tym, że przez kilkaset lat kraje te były część wspólnej Rzeczypospolitej. Pozostaje nam Słowacja i Węgry. Ale jeśli chodzi o Słowację, to część jej terytorium również wchodziło w skład I RP, natomiast z Węgrami przynajmniej przez pewien okres czasu łączyła nas Unia podobna do tej z Litwą. Może właśnie dlatego akurat w przypadku tych krajów zamiast do mówimy, że jedziemy na.

      • krakadil

        >>>W języku rosyjskim jeszcze niedawno prawidłową formą było NA Ukrainie, ale jakiś czas po odzyskaniu przed Ukrainę niepodległości zmieniono formę na „W Ukrainie”, aby podkreślić tym samym niezależność Ukrainy jako państwa.<<<
        Nic nie zmieniono. Jak bylo, tak i zostalo, na szczescie. Aby zmienic na "w" trzeba zmienic nazwe "kraju" na Malorosje, jak to kiedys bylo. Malorosja tez nie bylo nazwa panstwa, to tez byl termin geograficzny.

          • Tomasz Marek

            Na temat geografii historycznej nie wypowiadam się, ale polscy językoznawcy międzywojenni rozróżniali język małoruski od rosyjskiego. Ten drugi był językiem oficjalnym ZSRR, a pierwszy był językiem „rusów”, czyli mieszkańców ziem wschodniej Rzeczypospolitej i ludów przyległych. Logicznie rozumując, coś takiego jak Małorosja powinno być. Może była to dzisiejsza Ukraina, bo wtedy państwo Polskie miało jakieś obiekcje w sprawie uznania Ukrainy jako tworu państwowego, a terytorialnie chyba uważano, że to Polska. Wielkorosja, kraj carów, też obiła mi się o oczy.

    • Tomasz Marek

      Dr (wtedy) Miodek zaobserwował w 1979 roku, że miejscowości włączone do Wrocławia (jak Klecina, Oporowo, Wełnowiec) w krótkim czasie po dołączeniu utraciły w mowie mieszkańców przyimek „do” (jadę do Kleciny) na rzecz „na” (jadę na Klecinę). Tu automatycznie zadziałała reguła, że jedzie się „do miejscowości” ale „na dzielnicę”. Zjawiska odwrotnego (jadę do Ukrainy) nie obserwujemy pomimo upływu dziesiątków lat od powstania tych państw. Moim zdaniem językoznawcy powinni w tym przypadku zgodność z regułami narzucić, tak jak to zrobiono w Rosji i na(sic!) Ukrainie.

  5. Paskin

    Należy zaznaczyć, że takie formy, jak np. „na Węgry” nie musiały ukształtować się w języku polskim. W języku węgierskim funkcjonuje końcówka „-ra” pełniąca rolę przypadka sublativus (na kogo? na co?). Także tam używa się sformułowania „na Węgry”, czyli „Magyarországra”. A ponieważ Węgrzy mają bliżej do Węgier, niż Polacy, to zakładam, że to oni ustalili, jak mówić na swój kraj w kontekście przybywania do niego. A my – po prostu skopiowaliśmy tę konstrukcję. Być może analogiczna sytuacja tyczy się do wszystkich innych państw, ale nie jestem pewien, znam tylko węgierski (średnio) oraz słowacki (słabo). I, rzecz jasna, polski (dosyć dobrze).

  6. Paweł Pomianek

    Michale,

    odpowiem Ci tak: z jednej strony oczywiście się zgadzam. Zresztą generalnie dystansuję się od tej teorii, bo jest mimo wszystko naciągana i nie tłumaczy wszystkiego.

    Z drugiej jednak strony – a propos tego, co napisałeś – powstaje pytanie, jak dawne jest to przyzwyczajenie językowe. Być może powstało np. w XIX w. gdy miała miejsce sytuacja polityczna, która całkiem by do tego opisu pasowała. Ale to trzeba sprawdzić. Ja generalnie staram się unikać kwestii związanych z historią języka, bo to jest inna wiedza, trudniej ją znaleźć, bo korzystać należy z mało dostępnych słowników. Tutaj zajmujemy się głównie jak, zaś dlaczego w zdecydowanie węższym zakresie.

  7. wmichael

    „Z założenia więc powinniśmy mówić, że jedziemy do jakiegoś państwa. Skąd więc wymienione formy: na Ukrainę, na Litwę, na Węgry? Niektórzy starają się tutaj odwoływać właśnie do tego, że państwa, wobec których używamy obecnie formy na, nie stanowiły kiedyś odrębnych całości, ale były częścią innych terytoriów, np. Węgry – częścią Cesarstwa Austro-Węgierskiego, Słowacja – częścią Czechosłowacji, Ukraina – częścią Cesarstwa Rosyjskiego itp. ”

    Wydaje mi się, że jest to podejście całkowicie ahistoryczne. Litwa istniała przed kilkaset lat jako odrębne państwo, po sojuszu personalnym z Polską, do Unii Lubelskiej nawet ze sporą autonomią w polityce zagranicznej, podobnie Węgry (Cesarstwo A-W to tylko drobny, choć ważny fragment historii Madziarów). Mieszanie w to Ukrainy (geograficznie będącej zawsze częścią innych państw – Rusi Kijowskiej, Królestwa Polskiego, Rzeczpospolitej Obojga Narodów, Cesarstwa Rosyjskiego czy ZSRR) i Słowacji to pomieszanie pojęć, które nic nie wnosi, a wręcz przeciwnie, zamydla obraz. Albo świadczy o znikomej wiedzy historycznej autorów teorii i krótkiej perspektywie badawczej (niecałe 200 lat wstecz).

    Ale generalnie wpis interesujący.

    • wojtek

      Otóż nie zgadzam się z zaproponowaną odpowiedzią , że użycie przyimka na .. Węgry , Ukrainę to tylko przyzwyczajenie. Proszę zwrócić uwagę , że w Polsce jedziemy na Śląsk, na Mazury na Pomorze na Podhale a na Podlasiu mamy przyjaciół np. Ale nie jedziemy na Wielkopolskę i na Małopolskę. Te dwa regiony były ośrodkami władzy w Polsce stąd gdy wyjeżdżało się z tych miejsc na „Ziemie przyległe” używano tego typu określeń. Później w większym bądź mniejszym związku z Polską pozostawały inne ziemie Litwa, Ukraina, Wołyń oraz Węgry obejmujące również Słowacji tzw Górne Węgry stąd to określenie – nigdy Austria , Niemcy ( wcześniej Prusy – nie mylić z Prusami Książęcymi które są na Mazurach) Stąd jedziemy do Czech do Niemiec, Francji itd
      Proszę zwrócić również uwagę że obecne kraje Ukraina , Litwa maja kompleks przyimka na ….i Konsul Ukrainy/ Litwy zaprasza do Ukrainy do Litwy
      A ja gdy jadę na wschód to Zawsze Jadę na Kresy. A dlaczego jedziemy na Krym a nie do Krymu odpowie jak Rosjanie opuszcza półwysep

Pozostaw odpowiedź Tomasz Marek Anuluj pisanie odpowiedzi

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *

Strona dla każdego, dla kogo sposób, w jaki się wyraża czy w jaki pisze, jest ważny, jak również dla tych, którzy mają jakiś językowy dylemat i nie wiedzą, gdzie mogą znaleźć jego rozwiązanie. Piszcie do nas, a my na pewno w tym pomożemy. Paweł PomianekAutorami tekstów na stronie są Paweł Pomianek, gospodarz i właściciel serwisu, oraz jego współpracownicy.

Zadaj pytanie

Znajdź nas na Facebooku

Archiwa

Kwiecień 2011
N P W Ś C P S
« Mar   Maj »
 12
3456789
10111213141516
17181920212223
24252627282930

Nasze nagrania