Jasnoczerwony, czarno-biały i nowo wybrany. Podobna konstrukcja – różna pisownia. Dlaczego?

Często zastanawiamy się, jak zapisać tego typu dwuczęściowe konstrukcje. W takich przypadkach o sposobie zapisu decyduje najczęściej znaczenie. Wyjątkiem jest sytuacja ostatnia (pisownia rozdzielna), w której mamy do czynienia z inną konstrukcją.

A jako że jest to inna konstrukcja to od nowo wybranego zacznijmy. Otóż w tym wypadku mamy do czynienia z przymiotnikiem wybrany oraz z przysłówkiem będącym jego określeniem nowo. Podobnie w innych konstrukcjach tego typu, jak świeżo upieczony, wysoko notowany.

Jak odszukać przysłówek?

No dobrze, jest to wprawdzie przypadek konstrukcyjnie inny, ale jak odróżnić go zwłaszcza od przypadku pierwszego, czyli czym różni się konstrukcja nowo wybrany od jasnoczerwony. Otóż gdy chcemy rozstrzygnąć, czy pierwsza część (tutaj: nowo, ale nie jasno) jest przysłówkiem, trzeba spróbować rozdzielić sobie te dwa wyrazy i zadać do przymiotnika pytanie jak?.

Np. wybrany jak? nowo; notowany jak? wysoko. Te wyrazy można logicznie i normalnie rozdzielić.

A teraz spróbujmy zadać to samo pytanie do konstrukcji jasnoczerwony:
czerwony jak? jasno? Nie, to oczywiście bez sensu. Trzeba raczej zadać pytanie jaki?, ale odpowiedzią na to pytanie nie będzie już jasno, tylko jasnoczerwony. Tak więc, jak widać, jest to zwrot nierozdzielny, składający się z dwóch przymiotników.

Przymiotniki złożone

Jak już napisałem zwroty jasnoczerwony i czarno-biały są już z tej samej parafii i są – jak już zapewne wszyscy się domyślili po przeczytaniu powyższego podtytułu – przymiotnikami złożonymi. Skąd więc różnica w pisowni? Ano tutaj właśnie pisownia jest uzależniona od znaczenia.

Razem piszemy połączenia członów nierównorzędnych znaczeniowo. Odwołajmy się do naszego przykładu. Nie chodzi tutaj przecież o zarówno jasny, jak i czerwony, ale o czerwony o jasnym odcieniu. Pierwszy człon jest określeniem lub dookreśleniem członu drugiego. Podobnie napiszemy np. fundamentalistycznoislamski. Nie chodzi przecież o ruch zarówno fundamentalistyczny, jak i islamski, ale o ruch islamski o zabarwieniu fundamentalistycznym.

Jak nietrudno zgadnąć, z łącznikiem zapiszemy połączenia członów równorzędnych znaczeniowo, jak np. czarno-biały (bo i czarny, i biały, a nie biały o zabarwieniu czarnym, bo to byłby jakiś rodzaj oksymoronu). Inny przykład to północno-
-wschodni
– tutaj chodzi o wyznaczenie kierunku pomiędzy północnym i wschodnim (ale nie o wschodni o ukierunkowaniu północnym, bo to byłby absurd).

Ten wpis został opublikowany w kategorii Językowe dylematy i oznaczony tagami , , , , . Dodaj zakładkę do bezpośredniego odnośnika.

11 odpowiedzi na „Jasnoczerwony, czarno-biały i nowo wybrany. Podobna konstrukcja – różna pisownia. Dlaczego?

  1. Agnieszka pisze:

    Bardzo treściwy artykuł, dziękuję za pomoc! Znalazłam odpowiedź na moje wątpliwości 🙂 Pozdrawiam!

  2. Ktoś pisze:

    Wiem, że jest to czepialstwo, ale jesteśmy na blogu językowym, który może służyć ludziom za wzór, więc chyba warto, żeby wszystko było tip top: w ostatniej strofie brakuje przecinka przed „i biały” (powtórzone „i”).
    Kolejna uwaga: http://sjp.pwn.pl/zasady/Podzial-wyrazu-w-miejscu-lacznika;629553.html.
    Z wersji obecnej na stronie wynika pisownia „północnowschodni”. Brakuje łącznika przed przeniesionym do nowego wiersza członem „wschodni”.
    Pozdrawiam

    • Paweł Pomianek pisze:

      Nie, nie nazwałbym tego czepialstwem. Wiele razy pisałem: swoje błędy łatwo przeoczyć, więc jestem zawsze wdzięczny za tego typu uwagi.

      Co do drugiej kwestii to rzeczywiście poprawiłem, ale – z powodów technicznych – trochę bez przekonania. Gdyby zmienić szablon tekst może się przez tę zmianę fatalnie ułożyć. Poza tym to jednak kwestia graficzna, dotycząca przejrzystości tekstu. Nie stawiałbym jej tak kategorycznie jak w linkowanym artykule.

  3. bk pisze:

    Przybyłem tu w poszukiwaniu odpowiedzi na pytanie o pisownię zwrotu „trudno mierzalny”.
    W świetle powyższego wyjaśniłem sobie nie tylko pierwotny problem, ale również pisownię nazw województw: „kujawsko-pomorskie” i „zachodniopomorskie”.
    Dziękuję i pozdrawiam!

    • Paweł Pomianek pisze:

      Takie komentarze są zawsze najbardziej budujące dla autora tekstu. Dziękuję, że zechciał Pan napisać te kilka(dziesiąt) słów.

      Pozdrawiam!

  4. Paweł Pomianek pisze:

    Dziękuję za pochwały.

    Oczywiście, panie Michale, absolutna racja. Swoją drogą dość zabawnie to wyglądało:

    Inny przykład to południowo-wschodni – tutaj chodzi o wyznaczenie kierunku pomiędzy północnym i wschodnim.
    (Wkleiłem, żeby ktoś kiedyś nie miał wątpliwości, o co chodziło, a w tekście poprawiam na północno-wschodni).

    Dziękuję za zwrócenie uwagi.
    Pozdrawiam!

  5. Michał pisze:

    Pochwały – zgadzam się z nimi – już były, więc teraz mała uwaga. W tekście jest błąd, wprawdzie nie językowy ale jednak jest. Proszę przeczytać z uwagą ostatnie zdanie artykułu i wszystko będzie jasne 🙂

    pozdrowienia

  6. Bardzo dobry artykuł. Treściwy i sensowny. Bez niepotrzebnego lania wody. Gratulacje

  7. Paweł Pomianek pisze:

    Piotrze,
    dziękuję za dobre słowo i wysoką ocenę wpisu.

    Staram się przede wszystkim o to, by tematy były opisane prostym, ludzkim, czasami niemal potocznym językiem. Polonistycznego żargonu jest tylko tyle, ile być musi, by nie bujać w obłokach, ale pisać o konkretnych rzeczach.

  8. Pingback: A co z przymiotnikami złożonymi z więcej niż dwóch członów? | Językowe dylematy

  9. polonista pisze:

    Bardzo słuszny, jasny, konkretny i mądry wywód.

Dodaj komentarz

Twój adres email nie zostanie opublikowany. Pola, których wypełnienie jest wymagane, są oznaczone symbolem *